Công nghệ đốt phát điện tạo bước chuyển trong xử lý chất thải
Với tốc độ đô thị hóa nhanh và lượng chất thải phát sinh ngày càng lớn, Hà Nội đang đứng trước áp lực đáng kể trong việc bảo đảm vệ sinh môi trường. Thành phố xác định ô nhiễm môi trường là một trong năm “điểm nghẽn” cần tập trung giải quyết, trong đó quản lý rác thải sinh hoạt là nhiệm vụ có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng sống của người dân và định hướng phát triển bền vững.
Theo kết quả giám sát của HĐND TP Hà Nội, tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện hiện đạt khoảng 83%, trong khi tỷ lệ chôn lấp giảm còn 17%. Hoạt động xử lý tại hai khu xử lý tập trung cơ bản đáp ứng nhu cầu hiện nay. Tuy nhiên, những kết quả này chưa đồng nghĩa với việc các vấn đề trong toàn bộ chuỗi thu gom, phân loại và xử lý rác đã được giải quyết triệt để.
Một trong những công trình tiêu biểu cho định hướng chuyển đổi công nghệ là Nhà máy điện rác Sóc Sơn. Dự án được khởi công vào tháng 8/2019, tiếp nhận những chuyến rác đầu tiên vào tháng 5/2022 và chính thức khánh thành vào tháng 10/2025. Nhà máy có công suất tiếp nhận khoảng 5.000 tấn rác mỗi ngày, công suất phát điện được công bố ở mức 90 MW, trở thành cơ sở xử lý rác phát điện có quy mô lớn nhất Việt Nam và lớn thứ hai thế giới, sau nhà máy tại Thâm Quyến, Trung Quốc.
Công trình sử dụng công nghệ lò đốt ghi cơ học Waterleau của Bỉ, hướng tới đáp ứng các yêu cầu môi trường của Việt Nam và châu Âu. Thay vì đưa phần lớn rác thải đến các bãi chôn lấp như trước đây, nhà máy tổ chức quy trình xử lý khép kín, từ tiếp nhận, lưu trữ và đảo trộn rác đến đốt, thu hồi nhiệt, vận hành tua-bin hơi và máy phát điện. Nguồn điện tạo ra được truyền tải lên hệ thống điện quốc gia, góp phần tận dụng giá trị năng lượng từ chất thải.
Ý nghĩa của mô hình này càng rõ nét khi Hà Nội có hơn 8 triệu dân và lượng rác sinh hoạt phát sinh được ước tính khoảng 7.600 tấn mỗi ngày. Từ năm 1999, thành phố đã chôn lấp hơn 30 triệu tấn rác, tạo áp lực kéo dài đối với quỹ đất, hạ tầng xử lý và môi trường xung quanh. Việc phát triển các cơ sở đốt rác phát điện vì thế mở ra hướng tiếp cận mới, gắn xử lý chất thải với thu hồi năng lượng và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.
Dù vậy, hiệu quả của công nghệ không chỉ được đánh giá qua công suất tiếp nhận hay sản lượng điện. Theo giấy phép môi trường, Nhà máy điện rác Sóc Sơn phải duy trì hoạt động của các công trình xử lý chất thải theo đúng quy trình, bảo đảm chất thải sau xử lý đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật. Khi thông số ô nhiễm, tiếng ồn hoặc độ rung vượt giới hạn cho phép, cơ sở phải dừng hoạt động xả thải liên quan, triển khai biện pháp khắc phục và chịu trách nhiệm theo quy định.
Hệ thống quan trắc nước thải tự động, liên tục cũng phải truyền dữ liệu ổn định đến cơ quan quản lý môi trường của Hà Nội. Các thiết bị quan trắc cần được thử nghiệm, kiểm định, hiệu chuẩn theo yêu cầu; chất lượng hệ thống phải được kiểm soát định kỳ. Những quy định này cho thấy quá trình hiện đại hóa xử lý rác cần đi cùng cơ chế giám sát nghiêm ngặt, minh bạch và trách nhiệm vận hành của doanh nghiệp.
Gỡ vướng từ phân loại rác đến quy hoạch công suất xử lý
Bên cạnh những chuyển biến về công nghệ, công tác quản lý chất thải tại Hà Nội vẫn còn nhiều bất cập. Qua giám sát, HĐND thành phố ghi nhận một số khu vực xuất hiện điểm tồn lưu rác, chân rác kéo dài; một số phường chưa bố trí được địa điểm tập kết phù hợp. Dù đã rà soát mạng lưới tập kết tạm thời, mới có 36 xã, phường bố trí được quỹ đất phục vụ nhu cầu này tại thời điểm giám sát.
Việc phân loại chất thải tại nguồn chưa được triển khai đồng bộ, trong khi tình trạng đổ trộm rác vẫn diễn ra. Thị trường tiêu thụ vật liệu tái chế chưa phát triển tương xứng cũng khiến quá trình thu hồi tài nguyên từ chất thải gặp khó khăn. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu phải kết nối chặt chẽ hơn giữa phân loại, thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý cuối cùng, thay vì chỉ tập trung mở rộng công suất các nhà máy.
Đại biểu HĐND TP Hà Nội Nguyễn Thị Diễm Hằng đề nghị Sở Nông nghiệp và Môi trường làm rõ sự phù hợp giữa định hướng ưu tiên phân loại chất thải rắn tại nguồn, thúc đẩy tái chế với kế hoạch đầu tư các dự án đốt rác phát điện.
Theo báo cáo của Sở Tài chính Hà Nội ngày 18/9, tổng công suất đốt rác phát điện của các dự án trên địa bàn được dự báo đạt khoảng 14.900 tấn/ngày đêm vào năm 2030. Trong khi đó, lượng chất thải rắn phát sinh theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô vào thời điểm này dự kiến gần 14.000 tấn/ngày, bao gồm cả phần chất thải có khả năng phân loại và tái chế. Chênh lệch giữa công suất dự kiến và lượng rác phát sinh cho thấy cần tính toán kỹ cơ cấu chất thải đầu vào, nhu cầu xử lý thực tế và vai trò của các giải pháp tái chế.
Đối với chất thải rắn xây dựng, Hà Nội đã quy hoạch tám vị trí xử lý với tổng công suất 7.640 tấn/ngày đến năm 2030. Bốn vị trí đang được triển khai đầu tư, tương ứng công suất 3.680 tấn/ngày. Thành phố được kiến nghị sớm hoàn thiện quy hoạch chuyên ngành quản lý chất thải rắn, ban hành quy định về quản lý, sử dụng chất thải xây dựng và xây dựng định mức, đơn giá cho hoạt động gia cố, tái chế chất thải xây dựng, đất đào và bùn thải.
Đoàn giám sát đồng thời đề xuất rà soát giá tối đa đối với dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý rác sinh hoạt để bảo đảm bù đắp chi phí hợp lý, nâng cao chất lượng dịch vụ và tạo điều kiện thu hút đầu tư. Việc sử dụng vật liệu tái chế từ chất thải xây dựng và tro, xỉ của các nhà máy điện rác trong những dự án đầu tư công cũng cần được thúc đẩy bằng cơ chế phù hợp.
Một vấn đề khác là sự chênh lệch về chất lượng vệ sinh môi trường giữa các địa bàn sau khi thành phố phân cấp nhiệm vụ cho cấp xã vào cuối năm 2025. Đại biểu HĐND TP Hà Nội Lê Minh Tú cho biết yêu cầu về chất lượng dịch vụ, hạ tầng, thời gian thực hiện và phương tiện tại các gói thầu có sự khác biệt, dẫn đến chất lượng thu gom, vận chuyển rác trên cùng khu vực hoặc tuyến phố chưa đồng đều. Đại biểu đề nghị ngành môi trường làm rõ nguyên nhân và đề xuất giải pháp bảo đảm dịch vụ thống nhất, không phụ thuộc vào địa giới hành chính.
Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Lê Thanh Nam cho biết thành phố đang hướng tới mục tiêu cơ bản xử lý toàn bộ lượng rác phát sinh bằng các giải pháp phù hợp vào hết năm 2027. Quy hoạch tiếp tục tính đến nhu cầu xử lý trong năm 2030 và những năm tiếp theo, đồng thời xem xét khả năng gia tăng dân số, khối lượng chất thải và nhu cầu bố trí thêm nhà máy nhằm rút ngắn quãng đường vận chuyển.
Theo ông Lê Thanh Nam, các số liệu về công suất xử lý và khả năng tái chế sẽ được kiểm tra, rà soát để bảo đảm sát với tình hình thực tế. Hiện tỷ lệ thu gom rác sinh hoạt tại khu vực trung tâm thành phố đạt 100%, vượt mức chỉ tiêu 95-98% theo quy định của Trung ương.
Đối với khu xử lý chất thải Nam Sơn, Hà Nội đang triển khai thêm hai nhà máy xử lý bùn và rác phục vụ đốt phát điện, hướng tới giảm dần chôn lấp, hạn chế nước rỉ rác và các nguồn gây ô nhiễm. Ngành chức năng cũng sẽ phối hợp với ngành y tế kiểm tra những trường hợp xử lý chất thải y tế chưa bảo đảm yêu cầu.
