Con đường về Thăng Điền hôm ấy vừa quen vừa lạ. Anh Phạm Văn Bình, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Doanh nghiệp và Kinh tế xanh, người đã nhiều lần đến vùng đất này, ngồi phía trước xe, thỉnh thoảng lại chỉ tay về một phía: Quả thật, cảnh vật thay đổi từng ngày.
Nhà mới mọc lên, đường sá rộng hơn, những khu dân cư khang trang hơn. Nhưng giữa cái mới vẫn còn đó những khoảng xanh của làng quê, những bờ cây, ruộng đồng, những con đường chạy qua xóm nhỏ. Cái cảm giác dễ chịu nhất khi về một vùng quê có lẽ không phải là nhìn thấy những ngôi nhà cao hay những con đường rộng, mà là nhìn thấy cây vẫn xanh, đất vẫn còn chỗ thở và con người vẫn có thể ngồi trước hiên nhà nghe tiếng gió tràn qua.
Nhà báo Nguyễn Văn Thuyết đưa chúng tôi về nhà. Những câu chuyện nghề nghiệp nhanh chóng nối những người làm báo với nhau. Chuyện tòa soạn, chuyện những chuyến đi, chuyện bạn bè, chuyện những vùng đất đã từng qua. Rồi câu chuyện tự nhiên chuyển sang quê nhà. Tôi đứng nhìn ra khoảng sân, nhìn những ngôi nhà chung quanh, và chợt nghĩ: muốn nói về môi trường, có khi chẳng cần bắt đầu từ những con số lớn lao. Hãy bắt đầu từ một ngôi nhà.
Từ nhà ra ngõ. Từ ngõ ra ruộng. Từ ruộng theo dòng nước ra sông. Và từ sông, tất cả có thể trôi ra biển. Đó chính là một không gian sinh thái liền mạch mà người dân một vùng quê phải gìn giữ. Thăng Bình cũ là một vùng đất đặc biệt của Quảng Nam, nơi địa hình chuyển tiếp từ đồng bằng, gò đồi đến sông suối và vùng ven biển. Trong lịch sử, đây cũng là một địa bàn chịu nhiều mất mát trong chiến tranh. Đứng giữa một miền quê hôm nay, thật khó hình dung những năm tháng bom đạn từng phủ xuống nơi này.
Những cánh đồng xanh hôm nay từng có thể là những vùng đất bị cày xới bởi bom đạn. Những con đường làng bình yên hôm nay từng chứng kiến những đoàn người đi qua trong chiến tranh. Những mái nhà mới có thể được dựng lên trên nền những căn nhà cũ đã mất đi theo năm tháng. Vì thế, với tôi, câu chuyện môi trường ở Thăng Bình không chỉ là câu chuyện của hôm nay. Nó còn là câu chuyện về ký ức của đất. Đất đã từng chịu bom đạn, nay phải được trả lại màu xanh. Đất từng nuôi người trong chiến tranh, nay phải tiếp tục nuôi những thế hệ mới bằng một nền nông nghiệp an toàn hơn. Và những dòng sông từng chứng kiến bao biến động phải được giữ cho trong lành.
Từ Thăng Bình nhìn xuống phía Nam, ký ức chiến tranh lại đưa tôi nhớ đến bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Bệnh xá Đức Phổ nơi nữ bác sĩ từng phụ trách nằm trên địa bàn Quảng Ngãi, vùng đất giáp ranh giữa rừng núi và đồng bằng. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, khu di tích Đặng Thùy Trâm gắn với nhiều địa điểm tại Đức Phổ và Ba Tơ.
Những ngày tháng 9 năm 2026 này, câu chuyện về nơi ấy lại được nhắc đến khi lực lượng chức năng tìm thấy các hài cốt liệt sĩ gần khu vực bệnh xá Đức Phổ mà bác sĩ Đặng Thùy Trâm từng phụ trách. Những phát hiện ấy nhắc người ta rằng dưới những cánh rừng, dưới những lớp đất tưởng như bình yên hôm nay vẫn còn nằm lại một phần ký ức của chiến tranh. Trong nhật ký của nữ bác sỹ anh hùng chị hay nhắc đến Thăng Bình có lẽ đây là nơi trung chuyển thuốc men, thực phẩm cho chiến trường Quảng Ngãi.
Từ Thăng Bình nhớ đến Đức Phổ, từ một miền quê hôm nay nhớ về những người đã nằm lại trong lòng đất, tôi càng cảm nhận rõ hơn một điều: giữ gìn đất đai và môi trường cũng là một cách giữ gìn ký ức của quê hương. Có một sự thay đổi rất lớn mà những người lâu ngày mới trở lại Thăng Bình dễ nhận thấy.
Từ ngày 1/7/2025, sau sắp xếp đơn vị hành chính, không gian 19 xa và 1 thị trấn Thăng Bình cũ được tổ chức thành 6 xã thuộc thành phố Đà Nẵng: Thăng Bình, Thăng Điền, Thăng An, Thăng Trường, Thăng Phú và Đồng Dương. Việc sắp xếp này tạo ra một không gian quản lý mới, rộng hơn và liên kết hơn. Riêng xã Thăng Điền quê của nhà báo Thuyết được hình thành trên cơ sở nhập Bình Tú, Bình Trung và Bình An, có diện tích 61,59 km² và quy mô dân số 42.280 người tính đến tháng 7/2025.
Từ góc nhìn của một người làm báo, điều tôi quan tâm không chỉ là những con số ấy. Điều đáng nghĩ hơn là khi địa giới hành chính thay đổi, không gian sinh thái cũng cần được nhìn nhận lại như một thể thống nhất. Một dòng sông không biết ranh giới xã. Một con kênh không biết ranh giới hành chính. Một bãi biển cũng không thể tự chia mình theo địa giới.
Rác từ một khu dân cư có thể theo dòng nước sang địa bàn khác. Nước thải từ một khu sản xuất có thể ảnh hưởng đến cánh đồng phía dưới. Rác nhựa trên đất liền cuối cùng có thể tìm đường ra biển. Vì vậy, quản lý môi trường trong một không gian hành chính mới càng cần tư duy theo lưu vực, hệ sinh thái và chuỗi liên kết từ đất liền đến biển. Đó là một cách nghĩ rất khác với việc chỉ xử lý từng điểm ô nhiễm riêng lẻ.
Lâu lắm rồi tôi mới nhìn thấy một cây rơm lớn bên đường. Một cây rơm thôi, vậy mà ký ức làng quê bỗng ùa về. Ngày trước, cây rơm là một phần của mỗi gia đình nông dân. Rơm để làm thức ăn cho trâu bò, làm chất đốt, làm vật liệu lợp, rồi trở về với đất. Ngày nay, khi máy móc ngày càng thay thế sức người, nhiều phụ phẩm nông nghiệp bị coi là thứ bỏ đi. Nhưng dưới góc nhìn của kinh tế tuần hoàn, rơm rạ không phải rác. Nó là tài nguyên.
Rơm có thể được xử lý thành phân hữu cơ, làm nguyên liệu cho một số sản phẩm sinh học, làm giá thể hoặc quay trở lại đồng ruộng theo những phương pháp phù hợp. Cùng với rơm còn có thân cây, lá cây, phụ phẩm chăn nuôi... Tất cả đều có thể trở thành một phần của vòng tuần hoàn mới. Tôi nghĩ đến những người nông dân Thăng Điền. Họ không cần những khái niệm quá lớn. Chỉ cần hiểu rằng thứ tưởng như bỏ đi hôm nay có thể trở thành thứ nuôi đất ngày mai.
Đất khỏe thì cây khỏe. Cây khỏe thì người khỏe. Và một nền nông nghiệp khỏe chính là nền móng của một làng quê bền vững. Rác không dừng lại ở hàng rào một gia đình. Có lẽ không nơi nào môi trường được nhìn thấy rõ như ngay trước cửa mỗi nhà. Một chiếc túi nilon vứt bên đường tưởng nhỏ bé. Một chai nhựa nằm bên mương tưởng chẳng đáng gì. Một đống rác đổ ở góc ruộng tưởng chỉ ảnh hưởng đến một khu vực. Nhưng nhiều cái “chẳng đáng gì” cộng lại sẽ thành một hiểm hoạ lớn.
Khi mức sống tăng lên, lượng hàng hóa tiêu dùng cũng tăng. Rác sinh hoạt vì thế không chỉ nhiều hơn mà còn đa dạng hơn. Nếu không phân loại từ đầu, rác hữu cơ, nhựa, giấy, kim loại và các loại chất thải khác bị trộn lẫn, khiến việc tái chế và xử lý khó khăn hơn.
Vì thế, tôi nghĩ câu chuyện phân loại rác ở Thăng Bình nên bắt đầu từ những điều rất bình dị. Một chiếc thùng cho rác hữu cơ; Một nơi dành cho giấy, nhựa, kim loại có thể tái chế. Một cách thu gom riêng đối với chất thải nguy hại trong sinh hoạt. Không cần bắt đầu bằng những khẩu hiệu thật lớn. Hãy bắt đầu bằng việc một gia đình làm đúng. Rồi một xóm làm đúng. Một thôn làm đúng. Một xã làm đúng. Đến lúc ấy, môi trường sẽ không còn là việc của riêng chính quyền mà trở thành nếp sống của cộng đồng.
Từ ruộng nhìn ra biển. Thăng Bình không chỉ có đồng ruộng. Phía Đông là biển. Và biển luôn hiện diện trong đời sống của những vùng đất ven biển, dù người dân có trực tiếp làm nghề biển hay không. Bởi biển không nằm tách biệt với đất liền. Một con mương dẫn nước ra sông. Dòng sông ra cửa biển. Rác trên đường làng có thể xuống cống. Từ cống ra mương. Từ mương ra sông. Và cuối cùng là biển. Nghĩ như vậy mới thấy bảo vệ biển thực ra bắt đầu từ nơi rất xa biển.
Bắt đầu từ một chiếc túi nilon không được ném xuống đường. Từ một con mương không bị biến thành nơi tập kết rác. Từ một cánh đồng không lạm dụng hóa chất. Từ một chuồng chăn nuôi có hệ thống xử lý chất thải. Từ một khu dân cư biết phân loại rác. Từ những hàng cây được giữ lại. Những xã ven biển trong không gian Thăng Bình cũ như Thăng Trường có lợi thế rõ rệt về kinh tế biển, du lịch và dịch vụ; chính quyền xã xác định vị trí giáp Biển Đông là một trong những điều kiện để phát triển các lĩnh vực này.
Nhưng biển càng có giá trị kinh tế thì trách nhiệm giữ biển càng lớn. Không thể lấy biển làm nơi tiếp nhận cuối cùng của những thứ đất liền không muốn giữ. Một vùng quê đáng sống bắt đầu từ những điều nhỏ bé. Buổi chiều ở Thăng Điền xuống rất chậm. Nắng vàng trên những mái nhà. Cây xanh đứng im trong gió. Một vài người hàng xóm đi qua, dừng lại hỏi thăm khách. Không có gì đặc biệt. Nhưng chính những điều tưởng như bình thường ấy lại làm nên chất lượng của một vùng quê.
Tôi nghĩ về hai chữ “đáng sống”. Một vùng quê đáng sống không nhất thiết phải có những công trình thật lớn. Có khi chỉ cần đường làng sạch. Có cây xanh. Có nước sạch. Có cánh đồng không bị ô nhiễm. Có dòng kênh không đầy rác. Có không gian cho trẻ con chạy chơi. Có những người già có thể ngồi trước hiên nhà nhìn cây cối. Và quan trọng nhất, có những người dân hiểu rằng môi trường không phải là một thứ ở đâu xa, mà chính là căn nhà mình đang ở, mảnh ruộng mình đang canh tác và dòng nước mình đang sử dụng mỗi ngày.
Sau chuyến đi, tôi cứ nghĩ mãi về câu chuyện của Thăng Bình. Một vùng đất đang chuyển mình. Một không gian hành chính mới đang được hình thành. Kinh tế phải phát triển. Hạ tầng phải phát triển. Đời sống người dân phải được nâng lên. Nhưng càng phát triển thì yêu cầu giữ gìn môi trường càng lớn. Đừng để sự phát triển lấy đi màu xanh.
Năm 2025, xã Thăng Phú - một trong sáu xã của không gian Thăng Bình cũ - có tổng giá trị sản xuất ước đạt 1.034,7 tỷ đồng, thu nhập bình quân đầu người khoảng 61,3 triệu đồng/năm. Cơ cấu kinh tế đã có sự chuyển dịch mạnh sang công nghiệp - xây dựng và thương mại - dịch vụ. Những con số ấy cho thấy một miền quê đang bước sang một giai đoạn phát triển mới.
Nhưng phát triển mới cũng đặt ra một câu hỏi cũ: Chúng ta sẽ để lại cho thế hệ sau một vùng đất như thế nào? Một vùng đất có những con đường rộng nhưng thiếu cây xanh? Những khu dân cư khang trang nhưng dòng nước bị ô nhiễm? Những cánh đồng nhiều sản lượng nhưng đất ngày càng bạc màu? Hay một miền quê mà ở đó kinh tế phát triển song hành với những cánh đồng xanh, những dòng sông sạch, những khu dân cư văn minh và một vùng biển được bảo vệ?
Tôi tin câu trả lời không nằm ở một dự án riêng lẻ. Nó nằm trong từng quy hoạch. Trong từng con đường. Trong từng khu dân cư. Trong từng hợp tác xã. Trong cách một người nông dân sử dụng phân bón. Trong cách một gia đình bỏ rác. Và trong cách chính quyền nhìn nhận giá trị của một hàng cây, một dòng sông, một cánh đồng hay một bãi biển.
Xe rời Thăng Điền khi nắng đã dịu. Tôi ngoái nhìn lại. Những con đường sạch. Những mái nhà mới. Cây vẫn xanh. Hoa vẫn đỏ, vàng bên những hàng rào. Xa hơn là những cánh đồng đang đi vào một mùa mới. Tôi bỗng nhận ra, điều đọng lại sau một chuyến đi không phải lúc nào cũng là một danh thắng hay một công trình. Có khi chỉ là một khoảng không gian bình dị mà ta muốn giữ lại thật lâu.
Thăng Điền hôm nay đã khác nhiều so với ký ức của những người từng sống ở đây. Thăng Bình ngày mai chắc chắn cũng sẽ khác hôm nay. Những con đường sẽ còn rộng hơn, những ngôi nhà sẽ còn khang trang hơn, kinh tế sẽ còn phát triển hơn. Nhưng tôi mong rằng, giữa những đổi thay ấy, vẫn còn nguyên màu xanh của cây. Vẫn còn mùi đất sau một cơn mưa. Vẫn còn những cây rơm bên đường. Vẫn còn những cánh đồng để người dân gieo hạt. Vẫn còn những dòng nước trong lành chảy về phía biển. Và biển vẫn xanh như một lời nhắc nhở rằng mọi sự sống trên đất liền cuối cùng đều có mối liên hệ với đại dương.
Từ một ngôi nhà ở Thăng Điền nhìn ra, tôi hiểu rằng bảo vệ môi trường không bắt đầu từ những điều lớn lao. Nó bắt đầu từ chính nơi con người đang sống. Từ nhà đến ruộng, từ ruộng ra sông, từ sông đến biển - tất cả là một không gian sinh thái. Giữ được không gian ấy cũng là giữ lại ký ức, sinh kế và tương lai của một vùng quê. Và trong tôi còn nguyên cảm giác về một miền quê rộng rãi, mát lành - một miền quê đang đổi mới nhưng vẫn còn đủ màu xanh để người ta muốn quay trở lại.
