Ít ai biết rằng, phía sau vẻ tĩnh lặng hôm nay là dấu tích của một quá khứ nhiều biến động. Ngôi đền xưa từng có quy mô bề thế, nhưng qua chiến tranh và thời gian, phần lớn kiến trúc đã bị tàn phá, chỉ còn lại những dấu vết cũ kỹ in hằn cùng năm tháng. Không chỉ là nơi thờ tự, đền từng là nơi trú ẩn của người dân trong những năm tháng bom đạn, là lớp học bình dân, là điểm dừng chân của những người hoạt động cách mạng. Những lớp ký ức ấy khiến ngôi đền không đơn thuần là một không gian tâm linh, mà còn là chứng nhân sống động của lịch sử vùng biển xứ Thanh.
Theo các ghi chép dân gian, Tứ vị Thánh Nương được thờ tại 81 nơi trên cả nước, trong đó có làng Hanh Cù (trước năm 1916 thuộc tổng Thạch Tuyền, huyện Nga Sơn, nay là làng Vạn Thắng, xã Đa Lộc). Điều đó cho thấy phạm vi ảnh hưởng rộng lớn của tín ngưỡng này. Với ngư dân, việc thờ Tứ vị Thánh Nương không chỉ là niềm tin, mà còn là chỗ dựa tinh thần quan trọng nhất trong hành trình mưu sinh giữa biển khơi.
Liên quan đến nguồn gốc ngôi đền, cậu Vũ Ngọc Chinh – thủ nhang của đền cho biết, không ai xác định được chính xác thời điểm xây dựng, chỉ biết rằng đền đã có từ thời Nguyễn. Qua nhiều biến động lịch sử, đặc biệt là chiến tranh, nhiều hạng mục của đền đã bị hư hại, song dấu tích linh thiêng và vai trò của ngôi đền trong đời sống cộng đồng vẫn được gìn giữ.
Câu chuyện về Tứ vị Thánh Nương được dân gian lưu truyền mang màu sắc huyền sử. Vào cuối niên hiệu Trùng Hưng (1278–1279), sau khi quân Tống thất bại trước quân Mông tại Nhai Sơn, vua tôi nhà Tống phải lên thuyền chạy ra biển. Trong bước đường cùng, hơn 800 người đã gieo mình xuống biển. Thi thể Thái hậu họ Dương và một vị Thái hậu khác trôi dạt vào cửa Cờn, sắc diện vẫn hồng hào như người còn sống. Cảm thương, người dân chài đã lập am thờ, từ đó hình thành tín ngưỡng thờ Tứ vị Thánh Nương.
Truyền thuyết còn kể rằng, sau này khi Trần Anh Tông đem quân đi đánh Chiêm Thành, nhà vua đã nằm mộng được các vị Thánh Nương hiển linh phù trợ. Sau chiến thắng trở về, vua đã sắc phong và cho lập đền thờ để ghi nhớ công đức. Từ đó, tín ngưỡng này càng lan rộng và ăn sâu vào đời sống của cư dân vùng biển.
Trải qua thời gian, đền Đức Thánh Cả không chỉ là nơi lưu giữ những truyền thuyết và dấu ấn lịch sử, mà còn là không gian giáo dục đạo lý làm người. Theo lời cậu Vũ Ngọc Chinh, tâm linh không phải là điều mê tín xa vời, mà là cách để con người hướng đến điều thiện, sống có trách nhiệm hơn với gia đình và cộng đồng. Chính những quan niệm giản dị ấy đã giúp ngôi đền giữ được sức sống bền bỉ trong đời sống hiện đại.
Ngày nay, trước mỗi chuyến ra khơi, nhiều ngư dân vẫn giữ thói quen đến đền thắp hương. Họ không cầu xin điều viển vông, mà tìm cho mình sự vững tâm, một niềm tin để đối diện với biển cả. Trong tiếng sóng và hương trầm, đền Đức Thánh Cả vẫn lặng lẽ làm tròn vai trò của mình – như một điểm tựa tinh thần, một “mỏ neo” văn hóa giữ cho con người không lạc hướng giữa những biến động của cuộc sống.
