Khi thương hiệu được tạo dựng từ cả chuỗi giá trị
Cà phê Buôn Ma Thuột là một trong những thương hiệu nông sản tiêu biểu của Đắk Lắk. Từ tên một vùng nguyên liệu, sản phẩm đã trở thành chỉ dẫn địa lý được bảo hộ tại nhiều quốc gia, gắn với điều kiện đất bazan, kinh nghiệm canh tác và những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất Tây Nguyên.
Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng chất lượng và nguồn gốc sản phẩm, lợi thế về vùng nguyên liệu không còn đủ để quyết định giá trị. Dư địa gia tăng giá trị của cà phê đang nằm nhiều hơn ở các khâu sau thu hoạch, chế biến, phân phối.
Phân loại nguyên liệu, nâng chất lượng rang xay, phát triển cà phê hòa tan, cà phê đặc sản, sản phẩm tiện dụng, cùng với đổi mới bao bì và phương thức phân phối đang trở thành những hướng đi quan trọng. Khi hạt cà phê được đưa sâu hơn vào chuỗi chế biến, giá trị tạo ra không chỉ nằm ở nguyên liệu thô mà còn ở công nghệ, chất lượng và thương hiệu.
Điều đó cũng đặt ra yêu cầu bảo vệ danh tiếng cà phê Buôn Ma Thuột phải gắn với kiểm soát chất lượng trong toàn chuỗi. Một thương hiệu mạnh không thể chỉ dựa vào tên tuổi đã được gây dựng, mà phải được củng cố bằng chất lượng ổn định và khả năng chứng minh nguồn gốc sản phẩm.
Yêu cầu này càng rõ khi các thị trường lớn ngày càng nâng cao tiêu chuẩn nhập khẩu. Quy định của châu Âu đối với sản phẩm không gây mất rừng đang thúc đẩy ngành cà phê số hóa vùng trồng, đối chiếu dữ liệu với bản đồ rừng, kết nối thông tin đến từng nông hộ. Việc xây dựng dữ liệu vùng trồng vì thế không chỉ nhằm đáp ứng một quy định của thị trường, mà còn tạo nền tảng để ngành hàng minh bạch hóa nguồn nguyên liệu, nâng cao năng lực quản trị, tiếp cận các phân khúc có giá trị cao.
Đắk Lắk xác định vùng nguyên liệu đạt chuẩn là nền tảng của chuỗi giá trị. Trong đó, HTX giữ vai trò đầu mối cung cấp dịch vụ, tổ chức thu gom và kiểm soát chất lượng; doanh nghiệp tham gia đặt hàng, chế biến và phân phối. Sự liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp sẽ quyết định khả năng biến lợi thế nguyên liệu thành giá trị kinh tế thực tế.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Thiên Văn yêu cầu ngành chức năng tham mưu các giải pháp thúc đẩy chế biến sâu, phối hợp triển khai các khu, cụm công nghiệp nhằm thu hút đầu tư vào chế biến nông, lâm, thủy sản. Đối với cà phê, trọng tâm được xác định là nâng năng lực rang xay, sản xuất cà phê hòa tan, phát triển cà phê đặc sản, kho bảo quản và các sản phẩm tiện dụng. Đây cũng là hướng để giảm dần sự phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu, đồng thời tạo thêm giá trị ngay tại vùng sản xuất.
Sầu riêng - bài toán chuẩn hóa để giữ thị trường
Nếu với cà phê, chế biến sâu là một trong những dư địa lớn để gia tăng giá trị, thì với sầu riêng, câu chuyện trước hết nằm ở khả năng kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Mã số vùng trồng đang trở thành điều kiện quan trọng để sầu riêng Đắk Lắk tiếp cận và duy trì các thị trường xuất khẩu. Mỗi mã số không đơn thuần là một thủ tục hành chính, mà gắn với yêu cầu kiểm soát vật tư đầu vào, dư lượng hóa chất, nhật ký sản xuất, quy trình chăm sóc, thu hoạch, đóng gói và truy xuất nguồn gốc.
Tỉnh Đắk Lắk hiện có 280 mã số vùng trồng sầu riêng được phê duyệt, với khoảng 7.500 ha, cùng 42 cơ sở đóng gói đủ điều kiện xuất khẩu. Tỉnh đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị cấp mới 165 mã số vùng trồng, tương ứng khoảng 4.915 ha, 66 cơ sở đóng gói. Nếu được phê duyệt, diện tích sầu riêng có mã số sẽ đạt khoảng 41,7% tổng diện tích. Con số này cho thấy tiến trình chuẩn hóa vùng nguyên liệu đang được đẩy mạnh, nhưng đồng thời cũng cho thấy một phần lớn diện tích vẫn cần tiếp tục hoàn thiện điều kiện để đáp ứng yêu cầu của thị trường.
Để chủ động cho niên vụ 2026, tỉnh yêu cầu rà soát từng mã số vùng trồng, xử lý các trường hợp tranh chấp, chồng lấn, khẩn trương hoàn thiện hồ sơ cấp mới. Cùng với vùng trồng, năng lực tiếp nhận sản phẩm sau thu hoạch cũng được đặt ra.
Cơ quan chuyên môn đang đánh giá công suất, năng lực thu mua, sơ chế, bóc tách múi và cấp đông của 109 cơ sở kinh doanh, sơ chế, chế biến. Việc xác định sức chứa của toàn chuỗi có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh sản lượng sầu riêng ngày càng tăng, tránh tình trạng phụ thuộc quá lớn vào tiêu thụ quả tươi trong thời gian thu hoạch tập trung.
Cùng với củng cố thị trường xuất khẩu truyền thống, Đắk Lắk định hướng đa dạng hóa kênh tiêu thụ, kết hợp thị trường nội địa với xuất khẩu sầu riêng bóc múi, cấp đông sang Trung Quốc, Đài Loan, Singapore, Thái Lan. Xúc tiến thương mại vì vậy cần gắn chặt với vùng trồng có mã số, cơ sở đóng gói đạt chuẩn và các hợp đồng liên kết dài hạn.
Trong chuỗi này, mỗi chủ thể đều có một phần trách nhiệm. HTX hỗ trợ nông dân quản lý mã số vùng trồng, tổ chức sản xuất theo quy trình; doanh nghiệp đầu tư kho lạnh, chế biến, bao tiêu nguyên liệu; cơ quan quản lý nhà nước cung cấp thông tin, hướng dẫn tiêu chuẩn, kiểm tra, xử lý vi phạm.
Từ cà phê đến sầu riêng, điểm chung trong câu chuyện phát triển nông sản Đắk Lắk hiện nay là yêu cầu chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy thị trường. Không chỉ sản xuất nhiều hơn, mà phải sản xuất đúng chuẩn, kiểm soát được nguồn gốc, chế biến tốt hơn và xây dựng được niềm tin với người tiêu dùng.
Khi những yêu cầu đó được thực hiện đồng bộ, lợi thế về đất đai, khí hậu và kinh nghiệm sản xuất sẽ có thêm “đòn bẩy” từ công nghệ, dữ liệu, chế biến và thương hiệu. Đó chính là dư địa để nông sản Đắk Lắk nâng cao giá trị, mở rộng thị trường, tạo nền tảng cho một chuỗi sản xuất bền vững hơn.
