TP. Hồ Chí Minh (TP.HCM) đang chuẩn bị triển khai một đề án quy mô lớn nhằm tái định hình chiến lược chống ngập, thoát nước và xử lý nước thải trong nhiều thập niên tới. Điểm đáng chú ý là lần đầu tiên công tác quản lý nước đô thị sẽ được nghiên cứu theo lưu vực thoát nước và đặc điểm thủy văn liên vùng, thay vì giới hạn trong phạm vi các đơn vị hành chính như trước đây.
Theo đề cương đang được Sở Xây dựng lấy ý kiến, thành phố sẽ xây dựng Đề án chống ngập và xử lý nước thải TP.HCM giai đoạn 2026-2060, đồng thời xây dựng Kế hoạch chống ngập và xử lý nước thải giai đoạn 2026-2036.
Mục tiêu của đề án là hình thành cơ sở khoa học, pháp lý, kỹ thuật và quản lý để đánh giá toàn diện hiện trạng chống ngập, thoát nước và xử lý nước thải trên địa bàn TP.HCM sau sáp nhập. Trên cơ sở đó, thành phố sẽ xác định những tồn tại, điểm nghẽn và nhu cầu ưu tiên, từ đó đề xuất hệ thống mục tiêu, chỉ tiêu, định hướng chiến lược cùng danh mục các dự án trọng điểm cho từng giai đoạn phát triển.
Một trong những điểm mới nổi bật của đề án là mở rộng phạm vi nghiên cứu trên toàn bộ không gian TP.HCM sau sáp nhập, bao gồm khu vực TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây.
Theo đánh giá của đơn vị xây dựng đề cương, đây là khu vực có sự liên kết chặt chẽ về phát triển đô thị, công nghiệp, logistics, cảng biển và hạ tầng kỹ thuật. Tuy nhiên, giữa các khu vực vẫn tồn tại sự khác biệt đáng kể về địa hình, chế độ thủy văn, ảnh hưởng thủy triều cũng như tốc độ đô thị hóa.
Do đó, đề án sẽ nghiên cứu tổng thể mối liên hệ giữa khu vực thượng nguồn, vùng đô thị trung tâm thấp trũng và khu vực cửa sông, ven biển trong cùng một hệ thống chống ngập, thoát nước và xử lý nước thải thống nhất.
Toàn bộ quá trình đánh giá hiện trạng, xây dựng kịch bản phát triển, xác định khu vực ưu tiên và đề xuất giải pháp sẽ được triển khai dựa trên lưu vực thoát nước và các vùng chịu tác động thủy văn. Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp nhận diện chính xác hơn hướng dòng chảy, các điểm nghẽn thủy lực cũng như mối liên hệ giữa thượng nguồn, hạ lưu và vùng cửa biển.
Theo Sở Xây dựng, việc nghiên cứu theo lưu vực sẽ tạo điều kiện đánh giá đầy đủ các tác động lan truyền của ngập lụt, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý và đầu tư hệ thống hạ tầng chống ngập trên quy mô toàn thành phố. Đề cương xác định giai đoạn nghiên cứu từ năm 2026 đến năm 2060, đồng thời xây dựng kế hoạch triển khai cho giai đoạn 2026-2036.
Trong quá trình thực hiện, TP.HCM sẽ rà soát toàn bộ hệ thống văn bản pháp lý, quy hoạch, chương trình và đề án liên quan đến chống ngập, thoát nước và xử lý nước thải. Thành phố cũng sẽ đánh giá khả năng kế thừa từ các chương trình đã triển khai trước đây, trong đó có Đề án 299 về chống ngập và xử lý nước thải.
Song song đó, công tác khảo sát và đánh giá hiện trạng sẽ được triển khai trên toàn địa bàn sau sáp nhập. Các nội dung gồm hiện trạng ngập úng, hệ thống thoát nước, công trình kiểm soát triều, mạng lưới thu gom và xử lý nước thải.
Một cơ sở dữ liệu số hóa đồng bộ cũng sẽ được xây dựng, bao gồm bản đồ GIS về các điểm ngập, hệ thống thoát nước, công trình kiểm soát triều và các nhà máy xử lý nước thải. Đây được xem là nền tảng quan trọng để phục vụ công tác quản lý, giám sát và ra quyết định trong dài hạn.
Một nội dung trọng tâm khác là xây dựng các kịch bản phát triển có xét đến những yếu tố tác động mạnh đến hạ tầng đô thị như tăng trưởng dân số, tốc độ đô thị hóa, biến đổi khí hậu, nước biển dâng và tình trạng sụt lún đất.
Trên cơ sở các kịch bản này, thành phố sẽ tiến hành mô hình hóa nguy cơ ngập, xác định các lưu vực cần ưu tiên đầu tư và xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro ngập cho toàn bộ địa bàn.
Đồng thời, hệ thống chỉ tiêu định lượng cũng sẽ được xây dựng cho nhiều lĩnh vực như khả năng giảm ngập, năng lực thoát nước, tỷ lệ thu gom và xử lý nước thải, khả năng chống chịu của hệ thống hạ tầng và mức độ tái sử dụng nguồn nước.
Theo định hướng của Sở Xây dựng, chiến lược quản lý nước đô thị tổng thể sẽ được phát triển theo nguyên tắc “Giữ - Trữ - Thoát”, hướng đến việc cân bằng giữa kiểm soát ngập và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước.
Bên cạnh các công trình truyền thống như cống thoát nước, đê bao, trạm bơm, cống kiểm soát triều hay nhà máy xử lý nước thải, đề án sẽ tăng cường áp dụng các giải pháp hạ tầng xanh và hạ tầng xanh dương. Các hồ điều hòa, không gian trữ nước, bề mặt thấm nước tự nhiên, hệ thống kênh rạch, vùng trũng sinh thái và cảnh quan mặt nước sẽ được xem là những cấu phần quan trọng trong chiến lược chống ngập mới của thành phố.
Những giải pháp này không chỉ góp phần nâng cao khả năng điều tiết nước mưa mà còn giảm áp lực cho hệ thống hạ tầng kỹ thuật, đồng thời cải thiện môi trường sống và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Ngoài nhóm giải pháp công trình, đề án cũng nghiên cứu hàng loạt giải pháp phi công trình như tăng cường chia sẻ dữ liệu, hoàn thiện hệ thống quan trắc và cảnh báo sớm, kiểm soát tình trạng lấn chiếm hành lang thoát nước, nâng cao nhận thức cộng đồng và đa dạng hóa nguồn lực tài chính cho lĩnh vực chống ngập.
Đáng chú ý, TP.HCM sẽ nghiên cứu từ 2 đến 3 mô hình tổ chức điều phối chống ngập, thoát nước và xử lý nước thải ở cấp thành phố nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý của một siêu đô thị có quy mô lớn, địa hình đa dạng và hệ thống thủy văn liên vùng.
Hơn nữa, kết quả của đề án sẽ chính là cơ sở quan trọng để xây dựng danh mục các dự án ưu tiên, chương trình đầu tư công trung hạn, hệ thống bản đồ chuyên đề, cơ sở dữ liệu GIS và các công cụ giám sát phục vụ công tác quản lý chống ngập, thoát nước và xử lý nước thải trong nhiều thập niên tới.
