Thương mại điện tử xanh, bền vững tại Việt Nam

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu đang đối mặt với biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên, yêu cầu phát triển kinh tế gắn liền với bảo vệ môi trường trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Sự sẵn sàng của công nghệ số và Internet đã tạo điều kiện cho phát triển thương mại điện tử mạnh mẽ. Điều này trở thành động lực quan trọng thúc đẩy kinh tế tăng trưởng, mở rộng thị trường và thay đổi hành vi tiêu dùng. 

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng này cũng kéo theo sự ra tăng lượng rác thải bao bì, hiệu ứng nhà kính trong việc chuyển hướng, tiêu thụ năng lượng lớn và khó kiểm soát nguồn gốc hàng hóa. Trước thực trạng đó, thương mại điện tử xanh, bền vững ra đời như một hướng đi mới nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời đảm bảo lợi ích kinh tế – xã hội lâu dài. 

Tại Việt Nam, thương mại điện tử đã đạt quy mô hàng tỷ USD và ngày càng phổ biến trong đời sống người dân, song yếu tố “xanh” trong hoạt động này vẫn chưa được chú ý đúng mức. Việc tích hợp các nguyên tắc phát triển bền vững vào toàn bộ giá trị chuỗi – từ sản xuất, đóng gói, vận hành chuyển đến tiêu dùng và tái chế – là yêu cầu tất yếu trong giai đoạn hiện nay.

Do đó, nghiên cứu về thương mại điện tử xanh, bền vững không chỉ có ý nghĩa mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc, định hướng chính sách, nâng cao nhận thức xã hội và hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi mô hình kinh doanh thân thiện môi trường. 

Đây chính là cơ sở quan trọng để Việt Nam phát triển thương mại điện tử theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững trong tương lai. Nghiên cứu với mục tiêu hệ thống lại chính sách, phân tích thực trạng Thương mại điện tử xanh, bền vững tại Việt Nam, từ đó đưa ra một số giải pháp giảm thiểu ô nhiễm môi trường trong chuỗi cung ứng sản phẩm.

2. Cơ sở lý luận

2.1. Thương mại điện tử xanh

TMĐT xanh là hoạt động kinh doanh trực tuyến hướng tới giảm chất thải, khí nhà kính, tiêu thụ năng lượng, tắc nghẽn giao thông và tiếng ồn, đồng thời khuyến khích sự tham gia có trách nhiệm với môi trường trong toàn bộ quá trình kinh doanh từ sản xuất, cung ứng hàng hóa tới người tiêu dùng và thu gom, tái chế, tái sử dụng (Ecocard, 2023)

2.2. Thương mại điện tử bền vững

Thương mại điện tử bền vững đề cập đến việc thực hiện kinh doanh trực tuyến một cách giảm thiểu tác động môi trường và thúc đẩy trách nhiệm xã hội. Nói đơn giản là việc ra quyết định ở mọi giai đoạn của quy trình kinh doanh, từ việc cung cấp và sản xuất sản phẩm đến đóng gói, vận chuyển và tương tác với khách hàng. Mục tiêu là giảm khí thải carbon, tối thiểu hóa chất thải và đảm bảo các tiêu chuẩn đạo đức được thực thi trong toàn chuỗi cung ứng, (Secomm, 2025).

3. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng bộ số liệu của Hiệp hội thương mại điện tử và phương pháp thống kê mô ta để thấy được các chính sách sử dụng, cũng như thực trạng thương mại điện tử xanh và bền vững tại Việt Nam, từ đó đưa ra giải pháp phát triển thương mại xanh, bền vững.

4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

4.1. Chính sách phát triển thương mại điện tử tại Việt Nam

Để phát triển thương mại điện tử Chính phủ đã đưa ra các chính sách nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Nghị định số 52/2013/NĐ-CP ngày 16 tháng 5 năm năm 2013 (được sửa đổi bổ sung bởi Nghị định 85/2021/NĐ-CP) về thương mại điện tử, cấm hành vi lợi dụng thương mại điện tử kinh doanh hàng giả, hàng hóa, dịch vụ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Hàng hóa, dịch vụ thuộc danh mục hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh.

Quyết định số 200/QĐ-TTg ngày 14 tháng 2 năm 2017 của Thủ tướng Chính phủ về kế hoạch hành động nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển dịch vụ logistics Việt Nam đến năm 2025. Các quan điểm phát triển và mục tiêu của kế hoạch chưa đề cập tới phát triển bền vững, 

Quyết định số 645/QĐ-TTg ngày 15 tháng 5 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2021 - 2025. Kế hoạch chưa đề cập tới khái niệm phát triển thương mại điện tử bền vững.

Nghị định 13/2023/NĐ-CP ngày 17 tháng 4 năm 2023 về bảo vệ dữ liệu cá nhân đã quy định chi tiết về nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng đối với các tổ chức, cá nhân.
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 ngày 20 tháng 6 năm 2023 bổ sung quy định về giao dịch từ xa, trách nhiệm bồi thường thiệt hại của các trung gian thương mại, và khái niệm "tiêu dùng bền vững". 

Luật Dữ liệu 2024 số: 60/2024/QH15 ngày 30 tháng 11 năm 2024 về xây dựng Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia để sử dụng chung, quy định chuyển dữ liệu xuyên biên giới và các quy định về sản phẩm, dịch vụ dữ liệu. 

Nghị định 165/2025/NĐ-CP ngày 30 tháng 6 năm 2025 về quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Dữ liệu, trong đó, quy định về dịch vụ hạ tầng, máy chủ, thiết bị mạng và dịch vụ triển khai, vận hành hạ tầng cho các cơ sở dữ liệu quốc gia. 

Luật Bảo vệ Dữ liệu cá nhân 2025 số: 91/2025/QH15 ngày 26 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực ngày 1 tháng 1 năm 2026  nội dung gồm: các hành vi bị nghiêm cấm như mua bán dữ liệu trái phép, xử lý dữ liệu chống lại Nhà nước, và quy định về quyền, nghĩa vụ của các bên liên quan.

Nghị quyết 68-NQ/TW năm 2025 về phát triển kinh tế tư nhân với mục tiêu năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp. Đồng thời, khuyến khích các Hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp.
Quyết định 1568/QĐ-BCT năm 2025 về phê duyệt Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026 -2030.

Nghị định 146/2025/NĐ-CP (Phân cấp thẩm quyền trong lĩnh vực thương mại điện tử) về thay đổi vai trò, trách nhiệm của cơ quan chuyên trách quản lý TMĐT trong việc thực hiện một số thủ tục hành chính từ Bộ Công Thương thành Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (Điều 49).

Nghị định 117/2025/NĐ-CP (Quản lý thuế đối với hoạt động kinh doanh trên nền tảng TMĐT của hộ, cá nhân), trong đó, tổ chức quản lý nền tảng TMĐT đối với mỗi giao dịch cung cấp hàng hóa, dịch vụ phát sinh doanh thu trên nền tảng TMĐT ngay khi xác nhận giao dịch thành công và chấp nhận thanh toán đối với giao dịch bán hàng hóa, dịch vụ trên nền tảng TMĐT cho hộ, cá nhân.

4.2. Thực trạng thương mại điện tử xanh, tuần hoàn và bền vững tại Việt Nam

4.2.1. Thương mại điện tử xanh

Theo số liệu của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) quy mô thị trường thương mại điện tử năm 2023 đạt khoảng 25 tỷ USD, trong đó bán lẻ hàng hóa trực tuyến đạt 17,3 tỷ USD. Tổng hệ thống bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng chiếm 10% tỷ trọng thương mại điện tử sử dụng khoảng 10%, tăng đáng kể so với 8,5% của năm 2022. Năm 2023 so với năm 2022 tỷ lệ bán lẻ hàng hóa trực tuyến đạt 8,8%, cao hơn 7,2% so với năm 2022. Điều này phản ánh rằng xu hướng chuyển mạnh mẽ sang hình thức mua sắm trực tuyến. Bên cạnh đó, thương mại điện tử ngày càng phổ biến rộng rãi trong đời sống. Điều này được minh chứng rằng khoảng hơn 61% dân số Việt Nam tham gia mua sắm trực tuyến, Đồng thời, sự phát triển của internet và công nghệ đã góp phần thúc đẩy lĩnh vực này tăng trưởng nhanh chóng. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển cần bảo đảm bảo vệ môi trường.

Trong bối cảnh rác thải nhựa đã trở thành một cuộc khủng hoảng cấp quốc gia và toàn cầu, năm 2010, Việt Nam có khoảng 1,8 triệu tấn rác thải nhựa không được quản lý đổ ra biển, Việt Nam đứng thứ tư trong số hai mươi quốc gia xả rác nhựa ra biển nhiều nhất thế giới. Năm 2024, thương mại điện tử tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn ven sông, biển. 

Hà Nội và Thành phố Hồ Chính Minh chiếm 70% thương mại điện tử cả nước. Hai thành phố này cùng với các thành phố lớn ven sông, biển như Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, Huế, Hạ Long, Nha Trang, Quy Nhơn, Vũng Tàu… chiếm hầu hết quy mô  thị trường TMĐT cũng như lượng rác thải nhựa. Điều này rất cần thiết phải đưa ra những tiêu chuẩn phù hợp cho phát triển xanh.

Việt Nam đưa ra bộ tiêu chí gồm 6 nhóm với 19 tiêu chí thành phần. (1) Nhóm tiêu chí 1: Cam kết triển khai TMĐT Xanh theo mô hình bền vững, bao gồm 1 tiêu chí. (2) Nhóm tiêu chí 2: Hàng hóa, bao gồm 2 tiêu chí. (3) Nhóm tiêu chí 3: Dịch vụ hoàn tất đơn hàng, bao gồm 6 tiêu chí. (4) Nhóm tiêu chí 4: Hỗ trợ người tiêu dùng tham gia bảo vệ môi trường, bao gồm 5 tiêu chí. (5) Nhóm tiêu chí 5: Cam kết xanh hóa các hoạt động nội bộ, bao gồm 2 tiêu chí. (6) Nhóm tiêu chí 6: Nghiên cứu và triển khai các hoạt động thúc đẩy TMĐT Xanh theo mô hình bền vững, bao gồm 3 tiêu chí.

4.2.2. Thương mại điện tử bền vững

Hoạt động bảo vệ môi trường trong phát triển thương mại điện tử bền vững liên quan tới các bên là: Cơ quan quản lý nhà nước , doanh nghiệp, tổ chức xã hội nghề nghiệp, truyền thông và người tiêu dùng. Người tiêu dùng là đối tượng lựa chọn hình thức tiêu dùng trực tiếp hay trực tuyến. Họ là người thúc đẩy xu hướng tiêu dùng hiện đại. Do đó, việc nhận thức bảo vệ môi trường có ý nghĩa quan trọng trong phát triển bền vững.

Nguồn: Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (2025)

Nghiên cứu của Hiệp hội Thương mại điện tử cho thấy sự quan tâm của người tiêu dùng Đông Nam Á đối với phát triển bền vững đã tăng lên nhanh chóng. Cụ thể, số lượt tìm kiếm cụm từ liên quan tới “bền vững” năm 2022 tăng rõ rệt so với năm 2020, điển hình là Singapore tăng 2,8 lần và Malaysia tăng 2,6 lần. Việt Nam và Indonesia là hai nước có mức tăng thấp nhất nhưng cũng tăng lần lượt 1,4 và 1,2 lần.

Việc sử dụng bao bì không ảnh hưởng đến môi trường hết sức quan trọng trong phát triển thương mại bền vững.

Năm 2023, ở Việt Nam, tổng lượng hàng hóa trong thương mại điện tử bao gồm 1,65 tỷ kiện nhỏ và 0,19 tỷ kiện to đã sử dụng ba loại bao bì chính là thùng carton, nhựa và thùng carton và nhựa. Đối với bao bì nhỏ, khối lượng trung bình của một bao bì dao động từ 0,028–0,07 kg đối với từng loại, trong đó bao bì kết hợp carton và nhựa khối lượng nhiều nhất. Với bao bì to, bao bì carton có khối lượng lớn nhất (0,6 kg/kiện), 

Tổng khối lượng bao bì carton của kiện nhỏ đạt 46,2 nghìn tấn, khối lượng bao bì nhựa nhỏ là 69,3 nghìn tấn và bao bì carton và nhựa nhỏ là 115,5 nghìn tấn, trong khi kiện hàng to bao bì carton là 114,0 nghìn tấn; bao bì nhựa to là 76,0 nghìn tấn và bao bì carton và nhựa to là 190 nghìn tấn. Như vậy, tổng lượng bao bì lên tới 305,5 nghìn tấn, trong đó bao bì kết hợp sử dụng tỷ lệ lớn nhất. 

Bên cạnh đó, đồ ăn công nghệ có doanh số 33,6 tỷ khối đồng với 0,168 tỷ đơn đồ uống (sử dụng 7,56 nghìn tấn bao bì) và 0,294 tỷ đơn đồ ăn (18,52 nghìn tấn khối lượng bao bì), tổng cộng 26,08 nghìn tấn bao bì gọi đồ ăn công nghệ. Khối lượng bao bì của nhóm này thấp hơn hàng hóa TMĐT thông thường. 

Nguồn: Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (2025)

4.3. Giải pháp phát triển thương mại điện tử xanh, bền vững

Để phát triển thương mại điện tử xanh, bền vững, cần tập trung vào một số giải pháp giảm thiểu ô nhiễm môi trường trong chuỗi cung ứng sản phẩm.

Thứ nhất, doanh nghiệp, đơn vị sản xuất cần sử dụng bao bì thân thiện môi trường, bao bì tái chế hoặc phân hủy sinh học, đồng thời hạn chế sử dụng nhựa một lần.

Thứ hai, trong quy trình đóng gói và vận chuyển cần được tối ưu hóa để tiết kiệm năng lượng và giảm lượng phát thải carbon. 

Thứ ba, cần áp dụng công nghệ số và dữ liệu lớn để tối ưu hóa hình thức giao hàng trực tuyến và sử dụng phương tiện vận chuyển xanh. 

Thứ tư, cần khuyến khích người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm thân thiện môi trường và tái sử dụng bao bì. 

Thứ năm, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp xanh, ưu đãi thuế.

5. Kết luận

Thương mại điện tử xanh không chỉ cần quan tâm đến tăng trưởng kinh tế mà còn cần giảm thiểu rác thải, giảm phát thải khí nhà kính và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Việt Nam đã thực hiện nhiều chính sách quan trọng nhằm hoàn thiện khung pháp lý, tuy nhiên việc thực thi và gắn kết yếu tố “xanh” trong toàn chuỗi giá trị vẫn còn hạn chế. Thực trạng cho thấy Việt Nam đã và đang quan tâm phát triển thương mại điện tử xanh và bền vững nhằm bảo vệ môi trường. Sự gia tăng rác thải bao bì và hiệu ứng nhà kính, yêu cầu doanh nghiệp và người tiêu dùng phải thay đổi hành vi theo hướng bảo vệ môi trường. Do đó, cần thực hiện một số giải pháp giảm thiểu ô nhiễm môi trường trong chuỗi cung ứng sản phẩm.

Tài liệu tham khảo

• Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (2025). Báo cáo chỉ số Thương mại điện tử Việt Nam năm 2025. Hà Nội
• Nguyễn Thanh Hưng, Trần Văn Trọng và Nguyễn Thị Hồng Vân (2024). Bộ tiêu chí Thương mại điện tử xanh – ECGI.
• Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM). Nhà xuất bản Thanh niên.
• Ecocard (2023). A Guide to Green Ecommerce. https://ecocart.io/green-ecommerce/.
• Secomm (2025).Thương mại điện tử bền vững là gì? Tại sao doanh nghiệp nên chú trọng?.
• Truy cập tại: https://secomm.vn/vi/thuong-mai-dien-tu-ben-vung-la-gi-tai-sao-no-quan-trong