Từ những chiếc bể chứa bên bờ ruộng
Buổi sản xuất kết thúc, người nông dân có thể rời cánh đồng với chiếc bình phun đã được rửa sạch, nhưng những vỏ chai, bao bì thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) thì không thể cứ thế bỏ lại trên bờ ruộng. Một chiếc vỏ chai nhỏ nằm trong đám cỏ hôm nay có thể chẳng được ai để ý, nhưng khi nhiều mùa vụ nối tiếp, những loại rác thải ấy có thể theo nước mưa xuống kênh mương, ao hồ, len vào chính hệ sinh thái mà người dân đang dựa vào để sản xuất.
Ở xã Trung Chính, câu chuyện ấy đang được nhìn nhận từ một việc rất cụ thể: tạo cho người dân một nơi để bỏ rác ngay trên đồng ruộng và hình thành thói quen thu gom sau mỗi lần sử dụng thuốc.
Tại các khu vực sản xuất trên địa bàn xã, 210 bể chứa vỏ bao bì thuốc BVTV đã được lắp đặt. Những chiếc bể không lớn, nhưng được đặt ở vị trí thuận tiện để người dân dễ tiếp cận trong quá trình canh tác. Thay vì vứt chai lọ xuống mương nước hoặc để lại bên bờ thửa, người dân có thể thu gom và đưa về đúng điểm tập kết.
Ông Lê Xuân Thủy, 55 tuổi, trú tại thôn Lai Thịnh, xã Trung Chính, đã có nhiều năm gắn bó với ruộng đồng. Theo ông, trong sản xuất nông nghiệp, khi sâu bệnh xuất hiện, việc sử dụng thuốc BVTV đôi khi là cần thiết để bảo vệ cây trồng. Điều quan trọng là sau khi sử dụng, người dân phải biết cách xử lý phần bao bì còn lại.
“Có chỗ bỏ thì bà con thuận tiện hơn. Mình dùng thuốc để bảo vệ cây trồng thì cũng phải có ý thức bảo vệ đất, nước và đồng ruộng”, ông Thủy chia sẻ.
Cùng ở thôn Lai Thịnh, ông Lê Gia Kế cho rằng việc thu gom sẽ hiệu quả hơn khi được thực hiện thường xuyên và có sự tham gia của cả cộng đồng. Một người làm đúng có thể giữ sạch một khu vực nhỏ, nhưng khi cả thôn cùng thực hiện, những tuyến đường nội đồng, bờ ruộng, kênh mương sẽ thay đổi rõ rệt.
Đó cũng là điều xã Trung Chính đang hướng tới: biến việc thu gom bao bì thuốc BVTV từ một yêu cầu trong kế hoạch thành một thói quen trong sản xuất.
Bởi trên thực tế, không phải người dân nào cũng cố tình vứt rác ra đồng. Có những thời điểm sau khi phun thuốc, người sản xuất bận công việc, hoặc chưa có điểm thu gom thuận tiện nên những chiếc vỏ chai bị bỏ lại. Khi có bể chứa, có người phụ trách và có hoạt động nhắc nhở thường xuyên, khoảng cách từ “biết phải làm” đến “thực sự làm” được rút ngắn.
Vì thế, những chiếc bể chứa ở Trung Chính không chỉ có chức năng chứa rác. Chúng còn là một cách để địa phương đưa trách nhiệm bảo vệ môi trường đến gần hơn với từng hộ sản xuất.
Gom từ đồng ruộng, giữ lại màu xanh
Điểm khác trong cách làm của Trung Chính là địa phương không đặt toàn bộ kỳ vọng vào những chiếc bể chứa. Cùng với việc duy trì 210 bể đã có, Hội Nông dân xã phối hợp với UBND xã tổ chức các đợt ra quân vệ sinh môi trường, thu gom rác thải nông nghiệp và bao bì thuốc BVTV trên đồng ruộng.
Trong năm 2026, xã dự kiến thực hiện 3 đến 4 đợt ra quân. Hai đợt trong tháng 3 và tháng 6 đã được triển khai; các đợt tiếp theo dự kiến thực hiện vào tháng 9 và tháng 12. Phạm vi thu gom tập trung vào những khu vực dễ phát sinh rác như đường giao thông nội đồng, bờ vùng, bờ thửa, kênh mương và khu vực xung quanh các bể chứa.
Sau khi thu gom, rác thải được phân loại, tập kết và bàn giao cho đơn vị có chức năng xử lý theo quy định. Các chi hội nông dân tại thôn được giao quản lý, theo dõi những điểm đặt bể, thường xuyên kiểm tra, vệ sinh khu vực xung quanh và nhắc nhở người dân bỏ bao bì đúng nơi quy định.
Cách làm ấy tạo ra một vòng khép kín hơn trong xử lý rác thải nông nghiệp: tuyên truyền để người dân hiểu, bố trí điểm chứa để người dân có chỗ bỏ, tổ chức thu gom để làm sạch đồng ruộng và kiểm tra thường xuyên để duy trì kết quả.
Bà Bùi Thị Thu, Chủ tịch Hội Nông dân xã Trung Chính, cho biết Hội xác định việc bảo vệ môi trường trong sản xuất nông nghiệp phải bắt đầu từ chính người nông dân. Vì vậy, ngoài những đợt ra quân, Hội tiếp tục tuyên truyền thông qua hệ thống truyền thanh, sinh hoạt chi hội, họp thôn và các lớp tập huấn khoa học kỹ thuật, nhất là vào những thời điểm người dân sử dụng thuốc BVTV nhiều.
“Muốn đồng ruộng sạch thì trước hết phải thay đổi thói quen của người sản xuất. Hội Nông dân sẽ tiếp tục vận động hội viên thu gom bao bì sau sử dụng, không vứt xuống kênh mương, bờ ruộng, ao hồ và đường giao thông nội đồng; đồng thời quản lý tốt các bể chứa để việc thu gom thực sự đi vào nền nếp”, bà Thu nói.
Theo kế hoạch, Hội Nông dân xã phấn đấu 100% các bể chứa được quản lý và sử dụng hiệu quả, đồng thời giảm tình trạng vứt bỏ bao bì thuốc BVTV bừa bãi trên đồng ruộng. Các chi hội được yêu cầu vận động hội viên thực hiện việc thu gom sau sử dụng và phân công người phụ trách từng khu vực để kiểm tra, nhắc nhở.
Đây là công việc không thể giải quyết trong một vài đợt ra quân. Bởi mỗi vụ sản xuất lại phát sinh thêm lượng rác thải mới. Nếu chỉ làm sạch một lần rồi để mặc đồng ruộng tiếp tục bị xả rác, kết quả sẽ không bền vững. Điều quan trọng hơn là hình thành được một nếp sản xuất mới, trong đó việc thu gom bao bì thuốc BVTV trở thành thao tác quen thuộc giống như gieo mạ, xuống giống hay chăm sóc cây trồng.
Từ câu chuyện của Trung Chính có thể thấy, bảo vệ môi trường nông thôn đôi khi không bắt đầu từ những việc quá lớn. Nó có thể bắt đầu bằng một chiếc bể chứa đặt bên đường nội đồng, một người nông dân cúi xuống nhặt chiếc vỏ chai sau khi sử dụng, hay một hội viên nhắc người bên cạnh đừng ném túi thuốc xuống mương nước.
Những việc nhỏ ấy, nếu được duy trì đều đặn, sẽ tạo thành thay đổi lớn. Khi 210 bể chứa được sử dụng đúng mục đích, khi những đợt ra quân không còn mang tính thời điểm và khi mỗi hộ sản xuất coi việc thu gom bao bì là trách nhiệm của mình, đồng ruộng sẽ không chỉ sạch hơn sau một buổi tổng vệ sinh mà sạch hơn qua từng mùa vụ.
Với Trung Chính, mục tiêu cuối cùng không chỉ là thu gom được bao nhiêu kilogram rác hay làm sạch bao nhiêu tuyến đường nội đồng. Giá trị lớn hơn nằm ở việc giữ cho đất sản xuất không bị biến thành nơi chứa rác, giữ nguồn nước không phải tiếp nhận thêm những chất thải không đáng có và giữ cho môi trường sống của người dân được an toàn hơn.
Từ những chiếc vỏ chai từng có thể bị bỏ lại bên bờ ruộng, một cách nghĩ mới đang được hình thành. Đó là sản xuất không chỉ để có năng suất, có thu nhập, mà còn phải biết trả lại cho đồng ruộng một môi trường trong lành.
Và khi người nông dân cùng cúi xuống nhặt những gì mình đã bỏ lại, màu xanh trên những cánh đồng Trung Chính cũng được giữ lại theo một cách giản dị như thế.
