Trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường tại nhiều thị trường xuất khẩu ngày càng khắt khe, đặc biệt là ở châu Âu, quá trình “xanh hóa” đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp. Tuy nhiên, đối với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), thách thức lớn nhất vẫn là nguồn lực tài chính hạn chế để đầu tư cho công nghệ và hạ tầng xanh. Dù vậy, theo các chuyên gia, vẫn tồn tại nhiều giải pháp gần như không phát sinh chi phí ban đầu, cho phép doanh nghiệp từng bước tham gia vào quá trình chuyển đổi bền vững.
Một trong những thay đổi đáng chú ý từ các thị trường quốc tế là yêu cầu doanh nghiệp phải trực tiếp cắt giảm lượng phát thải trong chính hoạt động sản xuất và vận hành, thay vì chỉ dựa vào cơ chế bù đắp carbon như trồng rừng ở khu vực khác. Điều này buộc doanh nghiệp phải kiểm soát chặt chẽ hơn các nguồn phát thải nội tại và minh bạch dữ liệu môi trường trong chuỗi sản xuất. Tuy nhiên, việc bắt đầu quá trình này không nhất thiết phải gắn với những khoản đầu tư lớn ngay từ đầu.
Theo bà Nguyễn Thị Truyền, chuyên gia của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), tiềm năng tiết kiệm năng lượng tại nhiều doanh nghiệp vẫn còn khá lớn nếu thay đổi cách quản lý vận hành. Chỉ riêng việc cải thiện phương thức quản trị tại hiện trường sản xuất, chưa cần đầu tư thêm thiết bị, doanh nghiệp hoàn toàn có thể giảm từ 5% đến 25% lượng điện tiêu thụ. Với các SME, đây được xem là bước đi thực tế, giúp vừa giảm chi phí sản xuất vừa đáp ứng dần các yêu cầu về môi trường từ khách hàng quốc tế.
Để hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi, ILO cùng các đối tác đã phát triển một nền tảng trực tuyến miễn phí dành riêng cho doanh nghiệp. Hệ thống này được thiết kế với quy trình đơn giản gồm bốn bước: đăng ký tài khoản bảo mật, truy cập hệ thống, nhập dữ liệu từ hóa đơn năng lượng thông qua file Excel và tự động xuất báo cáo. Chỉ trong khoảng một phút, doanh nghiệp có thể nhận được báo cáo kiểm kê phát thải đáp ứng yêu cầu của Nghị định 06/2022/NĐ-CP cũng như tiêu chuẩn quốc tế ISO 14064.
Bên cạnh việc tạo báo cáo tự động, nền tảng còn cung cấp dữ liệu tính toán minh bạch dưới dạng file Excel để doanh nghiệp sử dụng khi làm việc với đối tác nước ngoài. Toàn bộ dữ liệu được lưu trữ trong thời gian lên tới mười năm, giúp doanh nghiệp theo dõi liên tục lộ trình giảm phát thải và xây dựng hệ thống quản trị môi trường nhất quán.
Theo ông Phùng Đức Hoàng, Điều phối viên quốc gia của ILO, yếu tố quan trọng nhất trong việc giảm phát thải không nằm ở quy mô đầu tư mà ở sự thay đổi tư duy quản trị. Thay vì coi các mục tiêu môi trường là những khái niệm trừu tượng, doanh nghiệp cần cụ thể hóa chúng thông qua việc kiểm soát các điểm thất thoát năng lượng trong nhà máy. Chẳng hạn, những rò rỉ tại hệ thống máy nén khí, việc không đóng van hút bụi khi dây chuyền tạm dừng hay các cảm biến không được vệ sinh định kỳ khiến hệ thống biến tần hoạt động sai thông số đều có thể gây lãng phí năng lượng đáng kể.
Ngoài ra, việc điều chỉnh phương thức vận hành cũng mang lại hiệu quả rõ rệt. Ví dụ, thay vì sấy tập trung toàn bộ sản phẩm trong một hệ thống lớn gây tiêu hao năng lượng, doanh nghiệp có thể chia nhỏ các công đoạn sấy theo từng dây chuyền. Những thay đổi trong hành vi quản lý và vận hành như vậy thường mang lại hiệu quả gần như tức thì mà không cần đầu tư thêm thiết bị mới.
Ở tầm nhìn dài hạn, xu hướng phát triển sản phẩm cũng đang chuyển dần sang các thiết kế sinh thái (eco-design), đồng thời gắn với yêu cầu minh bạch thông tin thông qua mã QR. Khi đó, mỗi sản phẩm từ một chiếc bàn đến chiếc ghế có thể được gắn định danh về dấu chân carbon dựa trên việc phân bổ tổng lượng phát thải của nhà máy theo khối lượng sản phẩm. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp đáp ứng các thị trường khó tính như Đức, nơi yêu cầu ngày càng rõ ràng về thông tin phát thải của từng sản phẩm.
Không chỉ phục vụ mục tiêu tuân thủ, việc công khai dữ liệu môi trường còn góp phần nâng cao uy tín thương hiệu trên thị trường quốc tế. Khi các chỉ số phát thải được minh bạch hóa, doanh nghiệp có thể xây dựng lợi thế cạnh tranh dựa trên trách nhiệm môi trường và tính minh bạch dữ liệu.
Các chuyên gia nhận định, xây dựng năng lực cạnh tranh xanh không phải là mục tiêu có thể đạt được trong thời gian ngắn mà là quá trình cải tiến liên tục. Đối với các SME, khởi đầu từ những giải pháp “0 đồng” như tận dụng nền tảng số miễn phí và tối ưu hóa quy trình vận hành chính là nền tảng quan trọng để hình thành hệ thống dữ liệu tập trung về tiêu thụ năng lượng và phát thải.
Khi dữ liệu được quản lý bài bản và minh bạch, doanh nghiệp không chỉ đáp ứng tốt hơn các yêu cầu từ khách hàng quốc tế mà còn cải thiện hiệu quả sản xuất thực tế. Đây cũng là bước chuẩn bị quan trọng để các thương hiệu Việt Nam từng bước khẳng định vị thế trên thị trường toàn cầu trong bối cảnh kinh tế ngày càng coi trọng yếu tố phát triển bền vững.
