Vẻ đẹp nghìn năm trước sức ép của lượng khách kỷ lục
Từ khi được UNESCO công nhận di sản hỗn hợp năm 2014, Tràng An trở thành một trong những điểm đến có tốc độ tăng trưởng khách nhanh nhất miền Bắc. Các con số liên tục lập kỷ lục mới: cả tỉnh đón trên 8–9 triệu lượt khách mỗi năm, riêng khu Tràng An – Tam Cốc – Bích Động chiếm phần lớn. Sự tăng trưởng này, với bất kỳ địa phương nào, cũng là cơ hội vàng. Nhưng với một di sản thiên nhiên – văn hóa cần độ “tĩnh”, cần giới hạn tiếp xúc và cần bảo tồn nghiêm ngặt, thì tốc độ tăng trưởng quá nóng trở thành dấu hỏi.
Ở bến thuyền chính, cảnh hàng nghìn du khách xếp hàng dài vào dịp lễ Tết đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Mỗi con thuyền vốn dành cho số lượng giới hạn, nhưng vào mùa cao điểm, thời gian chờ có khi lên tới hơn một giờ. Người dân chèo thuyền kể rằng vài năm gần đây, công việc trở nên “hối hả hơn nhiều” – chuyến nối chuyến, không còn những khoảng trống nghỉ giữa ngày như trước. Một bác lái thuyền thẳng thắn: “Trước kia khách đi thư thả, giờ đông quá nên ai cũng giục. Mình cũng phải chèo nhanh cho kịp.”
Đi cùng lượng khách tăng là hàng loạt dịch vụ mọc lên: quán nước, hàng lưu niệm, bãi gửi xe, điểm check-in dựng tạm. Những thứ vốn “vô hại” nếu phát triển bài bản lại trở thành vấn đề khi không được quản lý đồng bộ. Nhiều góc nhìn ở Tam Cốc bị lấn chiếm bởi nhà hàng xây sát bờ nước. Một số tuyến đường vào khu di sản xuất hiện biển quảng cáo, mô hình trang trí gây nhiễu thị giác. Di sản thiên nhiên – văn hóa có giá trị nằm ở sự nguyên sơ, nhưng tính nguyên bản ấy đang bị bào mòn bởi chính sự thuận tiện mà du lịch đại chúng tạo ra.
Đáng nói hơn, “xu hướng thương mại hóa” ngày càng thể hiện rõ: những tuyến tham quan vốn trầm mặc nay trở thành nơi xếp hàng check-in ồn ào; các ngôi chùa trở thành điểm “trải nghiệm tâm linh trả phí” nhiều hơn là không gian tín ngưỡng; cảnh quan bị gắn thêm các công trình nhân tạo để “hút khách”.
Trong bối cảnh đó, cụm di tích Bái Đính – Hoa Lư cũng đối diện thách thức tương tự. Bái Đính là tổ hợp tâm linh lớn, thu hút hàng triệu người dịp đầu năm; nhưng lượng khách quá tải khiến trải nghiệm tâm linh mất đi không ít sự trang nghiêm. Hoa Lư – cố đô nghìn năm – vẫn trầm mặc, nhưng các dịch vụ xung quanh ngày càng chen chúc.
Không ít chuyên gia văn hóa cảnh báo rằng di sản không chỉ mất cảnh quan mà còn mất “tinh thần” – thứ khó định lượng nhưng vô cùng quan trọng: không gian tĩnh, nhịp điệu chậm, sự hòa hợp giữa người – núi – nước, cảm giác trở về với lịch sử.
Khi di sản đứng trước ranh giới “mất hồn”
UNESCO nhiều lần khuyến nghị rằng các di sản trên thế giới – trong đó có Việt Nam – đang đối mặt với sức ép quá tải du lịch, thương mại hóa và suy giảm chất lượng dịch vụ nếu thiếu kiểm soát, từ đó dẫn đến nguy cơ xuống cấp tài nguyên. Tại Quần thể Danh thắng Tràng An, dù hiện chưa ở mức báo động, nhưng những dấu hiệu đầu tiên của vòng xoáy này đã bắt đầu xuất hiện, thể hiện rõ nhất qua tình trạng quá tải theo mùa.
Du lịch Ninh Bình thường tăng đột biến trong ba đến bốn tháng đầu năm, trong khi hệ thống hạ tầng – từ bãi đỗ xe, nhà vệ sinh, cổng soát vé đến các bến thuyền – chỉ được thiết kế theo mức nhu cầu trung bình. Sự chênh lệch này tạo ra cảnh tắc nghẽn, tiếng ồn lớn, rác thải vượt khả năng xử lý; nhân viên bị quá tải, người dân mệt mỏi, còn du khách thì khó giữ được tâm thế thoải mái. Tất cả cộng hưởng khiến chất lượng trải nghiệm suy giảm và tác động trực tiếp tới tài nguyên của khu vực.
Song hành với quá tải là xu hướng thương mại hóa thiếu kiểm soát. Khi kinh tế du lịch phát triển quá nhanh, mục tiêu bảo tồn dễ bị đẩy lùi trước áp lực tăng doanh thu. Ở một số điểm, các loại hình dịch vụ mới xuất hiện nhanh hơn tốc độ điều chỉnh của kế hoạch bảo tồn; thậm chí có công trình xây dựng tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến tầm nhìn cảnh quan và không gian văn hóa của khu di sản.
Đi liền với đó là nguy cơ mất đi tính nguyên bản – yếu tố làm nên giá trị cốt lõi của bất kỳ di sản nào. Một điểm đến chỉ thực sự là di sản khi cảnh quan tự nhiên không bị can thiệp thô bạo và không gian văn hóa không bị che phủ bởi thương mại hóa quá mức. Nếu “linh hồn” của di sản phai nhạt, du khách dù đến đông vẫn chỉ “đến cho biết”, khó tạo sự gắn bó hay mong muốn quay trở lại.
Các chuyên gia di sản và du lịch đều thống nhất rằng vấn đề không nằm ở việc phát triển du lịch, mà nằm ở cách thức phát triển. Ninh Bình cần du lịch để tăng trưởng, nhưng càng cần sự bền vững để giữ được những gì làm nên giá trị đặc biệt của Tràng An.
Những cảnh báo này không chỉ mang tính lý thuyết. Thực tế quản lý tại Tràng An đã bộc lộ những vấn đề đáng chú ý. Ngày 21/11/2025, Thanh tra Chính phủ công bố Thông báo 2898/TB-TTCP về các dự án vướng mắc tại Ninh Bình. Kết luận ghi nhận Dự án hạ tầng khu du lịch sinh thái Tràng An – triển khai từ năm 2004 – đã tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành hạ tầng và góp phần giúp Tràng An được UNESCO công nhận.
Tuy nhiên, thanh tra cũng chỉ ra nhiều tồn tại: quy hoạch chồng lấn, thiếu đồng bộ giữa các cấp độ, điều chỉnh quy hoạch nhiều lần gây kéo dài tiến độ và ảnh hưởng dây chuyền đến các dự án khác. Những hạn chế này cho thấy công tác quy hoạch – yếu tố then chốt đối với một khu di sản – vẫn còn lỏng lẻo và tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu đến cảnh quan nếu không được siết chặt trong thời gian tới.
Trong bối cảnh ấy, mong muốn phát triển bền vững cho Tràng An đòi hỏi những hướng tiếp cận thận trọng và phù hợp. Một trong những giải pháp được nhiều chuyên gia nhắc đến là ứng dụng công nghệ để điều tiết lượng khách. Các hình thức như vé điện tử theo khung giờ, điều phối luồng khách, hay giới hạn số thuyền theo từng tuyến có thể giúp giảm tình trạng dồn ứ và góp phần bảo vệ hệ sinh thái dưới nước.
Song song với đó, việc quy hoạch vùng đệm và quản lý hoạt động xây dựng cũng cần được đặt trong tầm nhìn dài hạn. Việc xác định rõ ranh giới giữa khu bảo tồn tuyệt đối, khu dịch vụ hạn chế và khu dịch vụ mở, cùng với quá trình thẩm định kỹ lưỡng đối với các công trình mới, sẽ giúp giữ được sự hài hòa của cảnh quan di sản.
Trên hết, nhiều ý kiến cho rằng tư duy phát triển cần dịch chuyển từ “khai thác tối đa” sang “bảo tồn đi đôi với giá trị kinh tế”. Thay vì chú trọng vào số lượng khách, việc nâng cao giá trị trải nghiệm có thể là hướng đi bền vững hơn: phát triển các tour chuyên sâu về lịch sử, khảo cổ, sinh thái; nâng cao chất lượng dịch vụ; đào tạo đội ngũ hướng dẫn bài bản; và dành một phần nguồn thu cho công tác bảo tồn cũng như hỗ trợ cộng đồng địa phương.
Bài 2: Sự nổi tiếng không phải là thương hiệu, Ninh Bình cần bản sắc độc lập
