Lễ hội Đền Sái là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tiêu biểu của cộng đồng cư dân vùng làng Thụy Lôi (xã Thư Lâm, Hà Nội), mang đậm giá trị tín ngưỡng, tâm linh và sinh hoạt văn hóa truyền thống lâu đời.
Lễ hội gắn liền với việc thờ phụng Đức Huyền Thiên Trấn Vũ - vị thần được nhân dân tôn kính, là người đã phù trợ An Dương Vương trong quá trình xây dựng thành Cổ Loa.
Theo truyền thuyết dân gian, khi vua An Dương Vương dựng thành, công trình nhiều lần bị phá hoại bởi yêu quái. Nhờ sự chỉ dẫn của Thần Kim Quy, nhà vua đã gặp Đức Huyền Thiên Trấn Vũ tại núi Thất Diệu và nhận được sự trợ giúp tiêu diệt tà ma, hoàn thành việc xây thành. Để tạ ơn, nhà vua cho lập đền thờ trên đỉnh núi Sái và hàng năm thân chinh về tế lễ.
Về sau, nhằm giảm bớt gánh nặng cho triều đình và nhân dân, nhà vua giao cho dân làng tổ chức nghi lễ thay mặt triều đình với việc đóng giả vua, chúa, cùng 4 quan triều đình là quan Thự vệ, Tán lý, Đề lĩnh và Trấn thủ.
Ngay từ sáng sớm ngày chính lễ, các đội rước lễ đã nô nức dồn về đình làng Thụy Lôi tập trung để chuẩn bị cho sự kiện trọng đại của nhân dân địa phương. Đông đảo du khách thập phương cũng đổ về tham dự lễ hội truyền thống độc đáo này.
Trước giờ xuất phát, Vua, chúa và các quan triều đình làm lễ tại đình làng Thụy Lôi.
Sau nghi thức làm lễ tại đình làng Thụy Lôi, lễ hội Đền Sái chính thức bắt đầu. Đoàn rước vua chúa xuất phát từ đình làng.
Đoàn rước đi theo tứ tự đội rước kiệu chúa đi trước, sau đó là đội rước kiệu vua.
Tiếp theo là các đội rước kiệu của 4 vị quan triều đình theo thứ tự Thự vệ, Tán lý, Đề lĩnh và Trấn thủ.
Đoàn rước lễ kéo dài hàng trăm mét, đi dọc theo đường làng, tiến về phía Đền Sái, nơi tổ chức các hoạt động chính của mùa lễ hội năm nay.
Sau gần 2km đường làng, đoàn rước kiệu vua chúa đã đến địa phận của Đền Sái.
Đội rước kiệu của chúa rẽ vào Đền Sái, trong khi đó, đội rước kiệu của nhà vua và các quan tiếp tục đi thẳng tới Đền thượng.
Vua và các quan tiến hành làm lễ tại Đền thượng. Trong lúc đó, chúa ngồi đợi ở Đền Sái.
Tiếp theo, chúa và các quan triều đình tiến hành làm lễ tại Đền Sái.
Sau khi hoàn tất việc tế lễ tại Đền Sái, chúa cùng các quan đi bộ sang Đền thượng để đón vua.
Tới Đền thượng, chúa tiến hành nghi thức tượng trưng chém Bạch Kê Tinh (tinh gà trắng). Theo truyền thuyết, tinh gà trắng ban ngày trú ẩn nơi núi Thất Diệu và chỉ xuất hiện, phá hoại việc xây thành của An Dương Vương khi trời chập tối.
Sau khi đón được nhà vua, chúa và các quan triều đình tháp tùng nhà vua trở về Đền Sái.
Tại Đền Sái, vua chúa và các quan triều đình tiến hành làm lễ.
Kết thúc tế lễ tại Đền Sái, vua quay lại Đền thượng chuẩn bị đội rước kiệu. Trong khi đó, chúa lên kiệu rước, từ Đền Sái sang Đền thượng để đón vua.
Gia đình nhà vua và gia đình nhà chúa cùng tụ hội tại Đền thượng rồi chuẩn bị đoàn rước về đình làng.
Lúc này, đoàn rước vua chúa bắt đầu di chuyển về đình làng. Cũng giống như lúc đi, đi đầu là đội rước kiệu chúa, tiếp theo là đội rước kiệu vua, theo sau là đội rước 4 quan triều đình.
Đội rước kiệu chúa đi trước vừa hét hò, tung kiệu, xoay kiệu. Chúa ở trên kiệu cũng giơ cao kiếm, khua kiếm như đang chỉ đạo đoàn quân đánh trận. Đội rước kiệu chúa chạy tới, chạy lui trên đường làng tạo ra không khí vô cùng rộn rã và náo nhiệt.
Đám rước kiệu vua chúa quay lại con đường vừa đi buổi sáng. Lúc này hai bên đường làng và bên kia mương nước, người dân địa phương và du khách thập phương đứng kín đường để chào đón kiệu vua, kiệu chúa đi qua.
Càng về gần tới đình làng, lượng người đổ ra đón đoàn ngày càng đông vui, náo nhiệt.
Về tới đình làng, đội rước kiệu của chúa phải đi 3 vòng quanh đình làng, vừa đi vừa tung kiệu, xoay kiệu, chạy tới chạy lui rồi mới được phép vào đình.
Lúc này, lễ rước vua chúa giả Đền Sái xuân Bính Ngọ 2026 mới kết thúc. Lễ hội được tổ chức với mong ước một năm mới tài lộc, thành công, bình an và hạnh phúc. Lễ rước được kéo dài trong suốt một ngày, từ 8h sáng tới 16h30 chiều. Đây được ví như một bách khoa toàn thư về đời sống văn hoá, tinh thần phong phú của nhân dân làng Thụy Lôi, xã Thư Lâm, Hà Nội.
Lễ hội Đền Sái chính là dịp để mỗi người dân, mỗi du khách được giao lưu, cộng cảm và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống, đạo lý tốt đẹp của dân tộc. Là cơ hội để mỗi người dân gửi gắm tình cảm và khát vọng về một cuộc sống tốt đẹp, giá trị hơn. Đó không chỉ là nét đẹp, mà còn là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vô giá, cần được bảo lưu, kế thừa, gìn giữ và phát huy./.
