Theo thông lệ hàng năm, cứ mồng 8 Tết, nhân dân làng Thị Cấm (Xuân Phương, Hà Nội) lại nô nức tổ chức hội thi: Chạy thi - Kéo lửa - Thổi cơm, kết hợp biểu diễn văn nghệ cùng các trò vui để động viên nhân dân thực hiện công cuộc đổi mới, xây dựng quê hương, xóm làng giàu đẹp.
Theo truyền thuyết, tướng quân Phan Tây Nhạc, bộ tướng của Tản Viên Sơn (Sơn Tinh) đời Vua Hùng Duệ Vương (Hùng Vương thứ 18), thống lĩnh quân đội đi tiên phong đánh giặc Thục.
Khi dẫn quân qua làng quê Hương Canh (Thị Cấm ngày nay), bà Hoa Dung công chúa vợ ông cùng dân làng xin được đi theo phục vụ quân đội. Nhạc tướng quân bèn ra lệnh tổ chức nấu cơm thi để tuyển chọn những người giỏi việc hậu cần đi phục vụ quân binh.
Để thể hiện tài năng của mình, Hoa Dung công chúa không xuất thóc của kho lương mà truyền cho dân mang thóc ra giã thành gạo, kéo giang tre tạo lửa và ra sông Nhuệ lấy nước về nấu cơm.
Sau khi ông bà qua đời, để tưởng nhớ công ơn Người đã đánh giặc cho dân được sống yên bình, hàng năm dân làng chọn ngày đầu xuân mồng 8 tháng Giêng âm lịch mở hội "Trò triềng" để nấu cơm thi, ôn lại truyền thống đánh giặc cứu nước của tổ tiên ta.
Mồng 8 tết Bính Ngọ 2026 năm nay, trời đổ mưa xuân khá mau trong ngày lễ hội. Điều này tạo thêm những khó khăn, thách thức, trở ngại để các đội thi cần nỗ lực, cố gắng vượt qua, thổi được nồi cơm trắng dẻo, thơm ngon, kịp dâng lên cúng Thành hoàng làng.
Đúng 11h trưa, các đội tập trung tại sân đình để thực hiện nghi thức lễ Thành hoàng làng, sẵn sàng chờ lệnh bắt đầu cuộc thi. Làng có 4 giáp: Giáp Đoài Nhất, Giáp Đoài Nhì, giáp Trung và giáp Đông tương ứng với 4 đội thi.
Mỗi đội (giáp) cử ra 10 người nam nữ, phân công 4 người làm nhiệm vụ giã thóc thành gạo; 1 người sàng dần cho gạo sạch thóc, trấu, muội, cám; 2 người kéo giang tre lấy lửa; 1 người chạy đi lấy nước và 2 người nấu cơm.
Tất cả những người dự thi đều chít khăn xanh, đỏ, vàng, tím và thắt lưng cùng màu để dễ phân biệt các giáp.
Mọi công cụ của từng giáp phải chuẩn bị xong trước khi bắt đầu cuộc thi như: cối, chày tay giã đứng, giang kéo lửa, bùi nhùi rơm, nồi, bình lấy nước,...
Khi có hiệu lệnh, tất cả người dự thi phải vái lễ rồi mới được bắt đầu. Tất cả các phần thi đều được tiến hành cùng một lúc.
Thời tiết năm nay mưa phùn đầu xuân, gây nhiều khó khăn cho việc kéo lửa, giã gạo, thổi cơm, đòi hỏi các đội nỗ lực vượt qua khó khăn, trở ngại và có sự hỗ trợ, giúp sức của nhân dân các giáp.
Ngay khi hiệu lệnh bắt đầu cuộc thi, các thành viên kéo giang lấy lửa nhanh chóng thực hiện phần thi của mình. Chỉ trong chưa đầy một phút, ngọn lửa đầu tiên đã bùng cháy.
Trong khi đó, các thành viên thi lấy nước cũng đã nhanh chóng hoàn thành phần thi của mình. Dù trời mưa, đường trơn nhưng các em thiếu niên đã nỗ lực, cố gắng mang nước từ sông rất nhanh về tế lễ tại đình làng.
Ngay khi thổi bùng ngọn lửa trước cửa đình, bó rơm lửa bùi nhùi nhanh chóng được chuyền về cho những thành viên phụ trách bắc bếp, đun nước.
Trong khi đó, những người được phân công giã gạo đã bắt đầu công việc của mình. Nhanh chóng và đều tay trên những cối gạo, với sự hỗ trợ, che chắn của dân làng dưới cơn mưa để tránh thóc, gạo bị ướt.
Gạo giã xong được nhặt thóc lẫn, trấu, muội, cám, sàng dần cẩn thận và vo xát, chà kỹ nhằm cho ra những hạt gạo trắng sạch, đủ tiêu chuẩn để thổi cơm.
Nước cũng vừa sôi, gạo vừa qua sàng dần, vo sạch lập tức được đưa vào nồi. Lúc này, nội dung thổi cơm mới chính thức bắt đầu khi đầy đủ nguyên liệu.
Trong lúc chờ cơm sôi, các thành viên còn lại trong đội nhóm những đống lửa rơm to trên sân để nghi binh. Sân đình rực ấm khói lửa, ngập tràn mùi bếp rơm cháy thôn quê trong tiết trời xuân.
Lúc này cơm đã cạn, một số đội áp dụng thủ thuật, bí quyết riêng để đảm bảo cho ra một nồi cơm trắng dẻo, thơm ngon dâng lên Thành hoàng làng.
Giờ lúc các cụ bô lão trong ban giám khảo bắt đầu đi kiếm nồi cơm của các đội được vùi trong tro nóng để ủ chín. Sân đình có rất nhiều các đồng tro hồng nghi binh. Mục đích là đánh lừa ban giám khảo khó đi tìm, kéo dài thời gian cho cơm chín nục. Trước đây, các đội còn kết hợp đốt pháo để ngăn bước tiến của ban giám khảo. Các bô lão cũng rất vui vẻ để bị lừa, nhằm giúp các đội thi có thêm thời gian nấu cơm cho kỹ.
Sau khi câu giờ để cơm đủ chín, các đội thi lần lượt tự giác chỉ đống rơm đang ủ nồi cơm của đội mình, cẩn thận rũ sạch tro bụi, chuyển cho ban giám khảo để kịp dâng cơm lên Thành hoàng làng đúng 12h trưa. Toàn bộ các phần thi phải hoàn thành trong thời gian 1 tiếng đồng hồ.
4 nồi cơm của các đội thi nhanh chóng được ban giám khảo đưa về đình làng để xới cơm, kịp giờ dâng lên ban thờ Thành hoàng.
Cơm được các bô lão trong ban giám khảo cẩn thận xới vào các bát có đánh số tương ứng được dán kín, để đảm bảo sự công bằng và khách quan khi chấm thi. Những bát cơm thơm ngon, trắng dẻo được cung kính dâng lên ban thờ Thành hoàng làng.
Sau khi dâng cơm cúng Thành hoàng làng, giờ là phút giây quan trọng nhất của lễ hội khi ban giám khảo nếm thử cơm và lựa chọn đội thi giành chiến thắng. Nồi cơm giành chiến thắng phải đảm bảo các tiêu chí thơm ngon, trắng dẻo, hạt cơm không bị gãy, không lẫn tạp chất và chín nục, không bị nát.
Hội thổi cơm thi truyền thống - di sản văn hóa phi vật thể quốc gia làng Thị Cấm xuân Bính Ngọ 2026 đã kết thúc tốt đẹp. Dù lễ hội năm nay gặp khó khăn và trở ngại do thời tiết không thuận lợi, nhưng trong tiết mưa xuân lất phất, lòng người náo nức chào đón một năm mới với những điều may mắn, ấm no, sung túc, cơ hội và thành công mới đến với mọi nhà.
Hội thi hàng năm không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi dân làng và du khách thập phương gặp gỡ, giao lưu mỗi dịp tết đến xuân về. Mà đó còn là nơi gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đề cao tinh thần đoàn kết, phối hợp làm việc tập thể, đồng thời giữ gìn lễ hội truyền thống quý báu, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mà cha ông đã truyền lại./.
