Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành đã dành Điều 75 để quy định rõ các trường hợp tạm dừng, chấm dứt và tiếp tục chi trả lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng. Theo đó, không phải mọi trường hợp đang hưởng đều được nhận tiền liên tục nếu phát sinh các yếu tố pháp lý đặc biệt. Có 3 tình huống cụ thể dẫn tới việc chấm dứt hẳn quyền hưởng chế độ này.
Trước hết, việc chi trả sẽ kết thúc khi người hưởng qua đời hoặc bị tòa án tuyên bố là đã chết. Đây là căn cứ pháp lý rõ ràng, bởi lương hưu và trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng gắn trực tiếp với nhân thân của người thụ hưởng. Khi chủ thể không còn tồn tại về mặt pháp lý hoặc thực tế, cơ quan bảo hiểm xã hội buộc phải dừng chi trả theo quy định.
Trường hợp thứ hai là người đang hưởng có văn bản thể hiện ý chí từ chối nhận lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng. Quy định này bảo đảm quyền tự quyết của người thụ hưởng. Tuy nhiên, khi đã có văn bản từ chối, cơ quan bảo hiểm xã hội sẽ chấm dứt việc chi trả kể từ thời điểm tiếp nhận đề nghị.
Tình huống thứ ba liên quan đến yếu tố sai phạm trong quá trình giải quyết chế độ. Nếu cơ quan có thẩm quyền kết luận việc hưởng bảo hiểm xã hội trước đó không đúng quy định pháp luật, quyền hưởng sẽ bị chấm dứt. Đây được xem là biện pháp nhằm bảo đảm tính nghiêm minh và đúng đối tượng trong thực hiện chính sách an sinh.
Bên cạnh ba trường hợp chấm dứt hoàn toàn, Điều 75 cũng nêu rõ các tình huống chỉ bị tạm dừng chi trả. Cụ thể, người đang hưởng sẽ bị tạm dừng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng nếu xuất cảnh trái phép; bị tòa án tuyên bố mất tích; hoặc khi cơ quan chức năng không xác minh được thông tin của người thụ hưởng theo quy định. Việc tạm dừng mang tính chất phòng ngừa, bảo đảm việc chi trả đúng người, đúng điều kiện.
Đáng chú ý, pháp luật cũng quy định cơ chế khôi phục chi trả trong những trường hợp đủ điều kiện. Người từng xuất cảnh trái phép nếu đã trở về nước hợp pháp sẽ được tiếp tục nhận lương hưu, bao gồm cả khoản tiền của thời gian chưa nhận. Tương tự, khi tòa án ban hành quyết định hủy bỏ việc tuyên bố mất tích hoặc tuyên bố đã chết, cơ quan bảo hiểm xã hội sẽ nối lại việc chi trả và thanh toán phần tiền còn tồn.
Với trường hợp trước đó không xác minh được thông tin người thụ hưởng nhưng sau này đã hoàn tất xác minh theo đúng quy định tại điểm c khoản 2 Điều 11 của Luật, việc chi trả cũng được khôi phục kèm theo khoản tiền chưa nhận trong thời gian bị tạm dừng.
Riêng đối với người từng làm văn bản từ chối nhận lương hưu, nếu sau đó có đề nghị hưởng lại, cơ quan bảo hiểm xã hội sẽ tiếp tục chi trả kể từ thời điểm nhận được văn bản đề nghị mới. Tuy nhiên, khác với các trường hợp tạm dừng nêu trên, người này không được truy lĩnh số tiền của quãng thời gian trước đó do chính mình từ chối nhận.
Luật cũng bảo đảm quyền lợi cho thân nhân trong một số tình huống đặc biệt. Nếu người đang hưởng có thời gian chưa kịp nhận lương hưu hoặc trợ cấp trước khi qua đời, thân nhân sẽ được nhận khoản tiền còn lại của những tháng chưa lĩnh. Tuy nhiên, trường hợp người bị tạm dừng hưởng do bị tuyên bố mất tích, sau đó lại bị tuyên bố là đã chết, thân nhân sẽ không được nhận khoản tiền trong thời gian bị tạm dừng.
Ngoài các trường hợp đã nêu, pháp luật còn mở ra khả năng phát sinh những tình huống tạm dừng, chấm dứt hoặc hưởng tiếp khác theo quy định của Chính phủ. Việc quy định rõ ràng các căn cứ này nhằm bảo đảm tính minh bạch, công bằng và đúng pháp luật trong quá trình thực hiện chính sách lương hưu và trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng, đồng thời bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tham gia bảo hiểm xã hội.
