Trong bối cảnh các rủi ro môi trường và sức ép lên sức khỏe cộng đồng ngày càng gia tăng, công tác điều tra địa chất môi trường tại những khu vực có khoáng sản độc hại đang đặt ra yêu cầu phải được tổ chức bài bản, thống nhất và sát thực tế hơn.
Việc Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Thông tư số 73/2025/TT-BNNMT về định mức kinh tế - kỹ thuật cho hoạt động điều tra, đánh giá địa chất môi trường tại các khu vực này được xem là bước đi quan trọng nhằm hoàn thiện hành lang kỹ thuật, tạo nền tảng chung cho quá trình khảo sát, lập bản đồ và xây dựng báo cáo địa chất môi trường trên phạm vi cả nước.
Thông tư 73 quy định rõ hệ thống định mức áp dụng xuyên suốt toàn bộ quy trình điều tra, từ khâu xây dựng đề án, triển khai lộ trình địa chất - địa vật lý, lấy mẫu môi trường, điều tra xã hội học đến lập bản đồ và tổng hợp báo cáo. Việc chuẩn hóa từng công đoạn cho thấy định hướng chuyển trọng tâm từ điều tra tài nguyên đơn thuần sang đánh giá toàn diện nguy cơ môi trường, nhất là tại các khu vực tiềm ẩn khả năng phát tán chất độc hại ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái và đời sống con người.
Đáng chú ý, bộ định mức này được xây dựng trên cơ sở cập nhật các quy định pháp luật mới, trong đó có Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 cùng các nghị định hướng dẫn thi hành. Đây là lần đầu tiên công tác điều tra địa chất môi trường tại vùng khoáng sản độc hại có một hệ định mức riêng, phản ánh yêu cầu ngày càng cao về kiểm soát rủi ro môi trường và tính khoa học của dữ liệu đầu vào.
Không chỉ dừng lại ở vai trò là công cụ quản lý tài chính - kỹ thuật, Thông tư 73 còn được coi như “khung chuẩn” nhằm thống nhất cách tiếp cận trong điều tra các khu vực nhạy cảm về môi trường. Khi các yếu tố như lao động, thiết bị, vật tư, năng lượng và nhiên liệu được lượng hóa cụ thể, việc triển khai đề án sẽ tránh được tình trạng làm dàn trải, thiếu chiều sâu hoặc chưa phản ánh đúng mức độ phức tạp của từng vùng địa chất.
Một điểm mới nổi bật là việc đưa các hệ số điều chỉnh vào định mức, nhằm phản ánh đầy đủ điều kiện thực địa. Địa hình được phân thành bốn mức, từ thuận lợi đến rất khó khăn, với hệ số tăng dần tương ứng; trong khi yếu tố thời tiết được tính riêng theo vùng, đặc biệt tại miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên, những khu vực có lượng mưa lớn, địa hình chia cắt mạnh và thường xuyên ảnh hưởng đến tiến độ khảo sát.
Theo ThS. Nguyễn Song Tùng, cán bộ địa chất thuộc Liên đoàn Địa chất Trung Trung Bộ, người từng tham gia Dự án “Điều tra, đánh giá và thành lập bộ bản đồ môi trường khoáng sản độc hại trên lãnh thổ Việt Nam (phần đất liền - giai đoạn 1)”, các quy định mới đã bám sát điều kiện thực tế.
Ông Tùng cho biết, nhiều tuyến khảo sát ở vùng núi cao, chỉ riêng việc tiếp cận điểm đo đã mất trọn một ngày, chưa kể mưa kéo dài khiến công việc thường xuyên bị gián đoạn. Việc tính toán hệ số điều chỉnh giúp phản ánh đúng hao phí lao động, đồng thời giảm áp lực chạy theo khối lượng.
Bên cạnh định mức lao động, Thông tư 73 còn chi tiết hóa việc sử dụng thiết bị, dụng cụ, vật liệu và nhiên liệu gắn với từng loại hình công việc và quy mô diện tích điều tra. Điều này tạo cơ sở rõ ràng cho các đơn vị lập dự toán, tổ chức thi công thực địa và nghiệm thu sản phẩm một cách minh bạch, thống nhất.
KS. Phan Quang Trung, cán bộ Liên đoàn Địa chất Trung Trung Bộ, người tham gia Dự án “Điều tra, đánh giá hiện trạng môi trường phóng xạ tại các vùng có dị thường phóng xạ khu vực Nam Tây Nguyên và Đông Nam Bộ”, cho rằng việc chuẩn hóa định mức sẽ góp phần nâng cao chất lượng dữ liệu đầu vào. Khi khối lượng từng hạng mục và thời gian khảo sát được xác định cụ thể, các nhóm thực địa có điều kiện làm việc kỹ lưỡng hơn tại từng vị trí, thay vì phải rút ngắn quy trình để kịp tiến độ như trước.
Theo các chuyên gia, điều tra và đánh giá địa chất môi trường tại khu vực có khoáng sản độc hại là cơ sở quan trọng để nhận diện nguy cơ phát tán, đánh giá tác động tới môi trường và sức khỏe cộng đồng, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý phù hợp. Vì vậy, việc ban hành bộ định mức riêng không chỉ nhằm kiểm soát chi phí, mà còn góp phần nâng cao độ tin cậy khoa học của kết quả điều tra.
