Từ lâu, trong dân gian xứ Nghệ lưu truyền câu nói: “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng” nhằm tôn vinh bốn ngôi đền linh thiêng bậc nhất của vùng. Trong đó, đền Cờn (phường Quỳnh Mai, tỉnh Nghệ An) được xếp vị trí đầu tiên, nổi tiếng với giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc, đồng thời là điểm đến tâm linh thu hút đông đảo du khách thập phương mỗi dịp đầu xuân năm mới.
Đền Cờn còn gọi là đền Mẫu Cờn, tọa lạc trên gò Diệc, gần cửa biển Lạch Cờn, thuộc phường Quỳnh Mai, gắn với tín ngưỡng thờ Tứ vị Thánh Nương. Đền nằm ở vị trí “cận biển, liền sông, sát núi” với phong cảnh hữu tình. Di tích gồm hai công trình chính là đền Cờn Trong và đền Cờn Ngoài, gắn liền với nhiều truyền thuyết và dấu ấn lịch sử.
Theo một số tài liệu, đền Cờn còn gắn liền với sự nghiệp bình Chiêm của hai vị minh quân là vua Trần Anh Tông (năm 1311) và vua Lê Thánh Tông (năm 1470). Tương truyền, trước khi xuất quân, hai vị vua đều đến cầu đảo tại đền và nhận được linh báo phù trợ. Sau khi chiến thắng trở về, các vua đã cho tu sửa, mở rộng đền để tỏ lòng tri ân.
Đền Cờn Trong được xây dựng từ thời Trần trên gò Diệc, bên bờ sông Mai uốn khúc, thờ Tứ vị Thánh Nương cùng hai linh vật thiêng là khúc gỗ và vỏ hạt lúa – biểu tượng cho đời sống cư dân ven biển gắn với nghề cá và nông nghiệp. Di tích phát triển quy mô lớn dưới thời Lê và được trùng tu nhiều lần vào thời Nguyễn. Kiến trúc đền mang đậm phong cách văn hóa cuối Lê – đầu Nguyễn với các hạng mục như Nghi môn, Hạ điện, Trung điện, Chính điện và tòa ca vũ.
Dù không quá đồ sộ, đền Cờn Trong lại hội tụ nhiều giá trị nghệ thuật đặc sắc với những hoa văn chạm khắc tinh xảo. Tại đây hiện còn lưu giữ 142 hiện vật quý như sắc phong, câu đối, đại tự, kiệu, tàn lọng, đồ ngà, đồ đồng… cùng nhiều di vật có giá trị như bia đá hai mặt dựng năm 1665, chuông đồng đúc năm 1752 nặng khoảng 300kg, 28 pho tượng đá và nhiều tượng gỗ có niên đại từ thời Lê.
Cách đền Cờn Trong khoảng 1km là đền Cờn Ngoài, nằm trên điểm cao nhất của dãy núi Thằn Lằn, sát cửa biển Lạch Cờn. Đền được xây dựng vào năm Hồng Đức thứ 11 (1470), thờ các nhân vật nhà Tống như Tống Đế Bính, Trương Thế Kiệt và Lục Tú Phu. Công trình có mặt bằng hình chữ Đinh, gồm ba gian và một hậu cung. Tại đây còn lưu giữ nhiều tượng đá như rồng đá, nghê đá, tượng quan hậu, tượng Chăm quỳ dâng rượu, hổ đá, voi đá và hệ thống cột đá dùng để treo cờ, tàn, lọng.
Hàng năm, lễ hội đền Cờn được tổ chức từ ngày 19 đến 21 tháng Giêng âm lịch, thu hút hàng vạn người dân và du khách thập phương. Lễ hội mang đậm sắc màu văn hóa tâm linh của cư dân vùng biển Nghệ An với nhiều nghi thức truyền thống như lễ cầu ngư, rước kiệu, tục chạy ói và tung kiệu.
Trong khuôn khổ lễ hội còn diễn ra nhiều hoạt động văn hóa – thể thao đặc sắc như diễn trận thủy chiến giả gắn với truyền thuyết dựng đền, đua thuyền rồng, đấu vật, đánh cờ người, đu tiên, hát tuồng, chèo, chầu văn… tạo nên không khí sôi động, hấp dẫn du khách.
Đặc biệt, nghi thức lễ cầu ngư được tổ chức trang nghiêm vào sáng sớm tại bãi biển Quỳnh Phương nhằm cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, tôm cá đầy khoang cho ngư dân. Sau nghi lễ, người dân thường “cướp lộc” từ mâm lễ với niềm tin mang lại may mắn và tài lộc trong năm mới.
Năm 1993, đền Cờn được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia.
Năm nay, lễ hội đền Cờn diễn ra từ ngày 7- 9/3/2026 (tức ngày 19- 21/1 tháng Giêng) với nhiều nghi thức truyền thống như lễ cầu ngư, rước kiệu, tục chạy ói và tung kiệu cùng nhiều hoạt động văn hóa – thể thao đặc sắc như đua thuyền rồng, đánh cờ người, bóng chuyền, văn nghệ… thu hút đông đảo bà con ngư dân và du khách thập phương. Lễ hội không chỉ là dịp để người dân tưởng nhớ công lao Tứ vị Thánh Nương mà còn góp phần gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống./.
