Nằm lưng chừng núi Mộ Dạ, giữa không gian núi rừng và biển cả hùng vĩ của xứ Nghệ, đền Cuông (thuộc xã An Châu, tỉnh Nghệ An) từ lâu đã trở thành điểm đến tâm linh nổi tiếng, gắn liền với huyền sử An Dương Vương và bi kịch Mỵ Châu – Trọng Thủy. Không chỉ mang giá trị lịch sử, văn hóa, nơi đây còn ẩn chứa nhiều câu chuyện huyền bí được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Theo các tài liệu và truyền thuyết dân gian, đền Cuông xưa còn gọi là đền Công, bởi vùng đất này từng có rất nhiều chim công sinh sống. Núi Mộ Dạ – nơi đền tọa lạc – mang dáng hình một chú công khổng lồ, trong đó vị trí đền Cuông được cho là phần đầu của con công, tạo nên thế đất linh thiêng hiếm có.
Đền Cuông được cho là đã có từ rất lâu đời, song đến nay vẫn chưa có tài liệu xác định chính xác thời điểm khởi dựng. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, ngôi đền đã được trùng tu, sửa chữa nhiều lần, đặc biệt vào năm Giáp Tý (1864), vua Tự Đức đã ban chiếu chỉ cho xây dựng, mở rộng đền với quy mô lớn, tạo nên diện mạo như ngày nay.
Ngôi đền gắn liền với tên tuổi vua An Dương Vương, truyền thuyết nỏ thần và mối tình ngang trái Mỵ Châu – Trọng Thủy. Tương truyền, vào năm 208 TCN, Triệu Đà đem quân xâm lược Âu Lạc, vua An Dương Vương phải rút lui về phương Nam. Khi lâm vào bước đường cùng, nhà vua cùng khoảng 50 binh sĩ trung thành đã tuẫn tiết tại Cửa Hiền, phía Bắc núi Mộ Dạ. Để tưởng nhớ công lao của vị vua dựng nước, nhân dân đã lập đền thờ trên núi và tổ chức lễ hội hằng năm.
Đền Cuông được xây dựng theo kiến trúc chữ “Tam”, gồm hạ điện, trung điện, thượng điện, cùng hệ thống tả vu, hữu vu. Điểm nhấn của quần thể kiến trúc là tam quan đồ sộ với cổng chính ba tầng. Thượng điện thờ vua An Dương Vương, được thiết kế theo kiểu chồng diêm bốn mái, đầu đao cong vút. Trung điện thờ công chúa Mỵ Châu và tướng Cao Lỗ, có kiến trúc chồng diêm tám mái, uy nghi, trang trọng. Các công trình trong đền đều được chạm khắc tinh xảo trên cột, tường và mái, thể hiện trình độ tài hoa của nghệ nhân xưa.
Hiện nay, đền Cuông còn lưu giữ nhiều di vật quý như chiêng, trống, tượng thờ, đồ tế khí cùng hệ thống hoành phi, câu đối chữ Hán ghi lại công lao của vua An Dương Vương, được bảo tồn khá nguyên vẹn.
Từ chân đền, du khách có thể men theo lối nhỏ phía sau núi để lên am thờ công chúa Mỵ Châu. Dọc đường đi, cảnh sắc núi rừng hòa quyện với biển cả, không gian trong lành mang lại cảm giác thanh tịnh, an yên.
Không chỉ nổi tiếng bởi truyền thuyết lịch sử, đền Cuông còn gắn với nhiều câu chuyện kỳ bí. Ông Đoàn Văn Tâm (SN 1969, trú xã An Châu), thủ từ đền Cuông, cho biết: Năm 1995, đúng ngày khai mạc lễ hội đền Cuông sau khi di tích được công nhận cấp quốc gia, một con hạc trắng to lớn bất ngờ hạ xuống, đậu trên tay người cưỡi ngựa diễu hành trong lễ hội, khiến hàng ngàn người chứng kiến không khỏi ngạc nhiên. Con hạc sau đó được đưa vào đền chăm sóc và đặt ở vị trí trang trọng. Khi hạc chết, thi thể được xử lý và hiện trưng bày trong lồng kính tại hạ điện.
Năm 1996, cũng vào dịp lễ hội đền Cuông, một con cá voi chết trôi dạt vào bờ biển Cửa Hiền phía sau đền. Những sự kiện này càng làm tăng thêm màu sắc huyền bí, linh thiêng của ngôi đền trong tâm thức người dân địa phương.
Tháng 2/1975, đền Cuông được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích Lịch sử và Văn hóa cấp quốc gia. Hằng năm, từ ngày 12 - 16/2 âm lịch, Lễ hội đền Cuông được tổ chức long trọng, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về chiêm bái.
Đền Cuông không chỉ là di tích lịch sử – văn hóa quan trọng mà còn là điểm du lịch tâm linh hấp dẫn, góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị lịch sử, huyền sử đặc sắc của vùng đất xứ Nghệ./.
