Tại Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" do Báo Tiền Phong tổ chức, đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết sau hơn ba thập kỷ đổi mới, số lượng doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) đã giảm từ hơn 12.000 đơn vị đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025. Trong đó, 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp có vốn Nhà nước chi phối.
Năm 2025, tổng tài sản của khối DNNN đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp khoảng 390.000 tỷ đồng vào ngân sách Nhà nước.
Cùng với đó, theo Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước, quá trình cơ cấu lại khu vực này vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Hiệu quả hoạt động của không ít doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực được giao; mô hình quản trị đổi mới chậm, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn hạn chế.
Đáng chú ý, tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn giai đoạn 2021-2025 chưa đạt kế hoạch. Đến cuối năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn. Tổng số tiền thu từ cổ phần hóa và thoái vốn đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.
Ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước, cho rằng tiến độ tái cơ cấu chậm xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó nổi bật là hạn chế trong năng lực thực thi và tâm lý e ngại trách nhiệm của đội ngũ thực hiện.
Theo ông, việc phân cấp, phân quyền chưa thực sự triệt để khiến nhiều đơn vị vẫn phải xin ý kiến, xin phê duyệt qua nhiều cấp để đảm bảo an toàn pháp lý. Điều này làm kéo dài thời gian xử lý công việc, khiến quá trình tái cơ cấu bỏ lỡ nhiều cơ hội.
Để tháo gỡ các điểm nghẽn, đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước đề xuất tập trung vào ba nhóm giải pháp. Thứ nhất, xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ thực thi khi thực hiện đúng quy định, minh bạch và không vụ lợi. Thứ hai, đơn giản hóa, thống nhất khung pháp lý về tái cơ cấu DNNN, đặc biệt trong công tác định giá tài sản. Thứ ba, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với tăng cường kiểm tra, giám sát sau thực hiện thay vì phải xin ý kiến trước ở nhiều cấp.
Theo ông Tuấn, Bộ Công an đang chủ trì xây dựng dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù nhằm xử lý các hành vi vi phạm trong lĩnh vực kinh tế Nhà nước, kinh tế tư nhân cũng như khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nếu được ban hành, nghị quyết sẽ tạo thêm cơ sở pháp lý để bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm.
Song song với đó, Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng dự thảo quyết định về tiêu chí phân loại doanh nghiệp Nhà nước để phục vụ quá trình cơ cấu lại vốn Nhà nước tại doanh nghiệp, đồng thời xây dựng các thông tư hướng dẫn nhằm hoàn thiện khung pháp lý cho công tác tái cơ cấu.
Theo TS Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, mục tiêu của tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước không chỉ là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà quan trọng hơn là nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh của khu vực kinh tế Nhà nước, phù hợp với tinh thần Nghị quyết 79.
Ông cho rằng để đạt mục tiêu này cần tập trung xử lý dứt điểm ba nhóm vấn đề gồm tồn đọng về tài chính và đất đai, nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp và đổi mới phương thức tái cơ cấu theo cơ chế thị trường.
Theo TS Phan Đức Hiếu, nhiều doanh nghiệp Nhà nước vẫn đang gặp vướng mắc kéo dài về tài chính, dự án và đất đai. Việc làm rõ và xử lý dứt điểm các tồn đọng sẽ giúp doanh nghiệp có bảng cân đối tài chính minh bạch, tạo nền tảng thuận lợi cho quá trình tái cơ cấu và cổ phần hóa.
Ông đề xuất Bộ Tài chính rà soát toàn diện các vướng mắc của doanh nghiệp Nhà nước để xây dựng một nghị quyết chuyên đề xử lý dứt điểm những tồn đọng, đồng thời phân định rõ thẩm quyền giữa Quốc hội, Chính phủ và các bộ, ngành cùng lộ trình thực hiện cụ thể.
Bên cạnh đó, TS Phan Đức Hiếu nhấn mạnh cần tiếp tục nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp Nhà nước trên cơ sở tham khảo Bộ nguyên tắc quản trị doanh nghiệp của OECD, nhưng phải lựa chọn và điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.
Đối với hoạt động sắp xếp, cơ cấu lại doanh nghiệp Nhà nước, ông cho rằng cách tiếp cận hiện nay vẫn nặng về hành chính, chưa phát huy đầy đủ vai trò của cơ chế thị trường. Việc thoái vốn cần dựa trên nhu cầu thị trường thay vì thực hiện theo kế hoạch cứng, bởi giá trị doanh nghiệp cuối cùng được quyết định bởi kỳ vọng của nhà đầu tư đối với triển vọng kinh doanh.
Theo đó, TS Phan Đức Hiếu đề xuất nâng cấp Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) thành một quỹ đầu tư Nhà nước hoạt động theo mô hình chuyên nghiệp như các quỹ đầu tư trên thị trường.
Theo đề xuất, các doanh nghiệp mà Nhà nước không cần nắm giữ cổ phần chi phối sẽ được chuyển về SCIC quản lý. Đồng thời, SCIC cần được trao quyền chủ động mua bán, cơ cấu danh mục đầu tư và chịu trách nhiệm theo hiệu quả đầu ra, thay vì phải thực hiện nhiều thủ tục hành chính như hiện nay. Điều này được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý vốn Nhà nước và thúc đẩy quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp theo cơ chế thị trường.
