Việc xem xét cắt giảm các giao dịch bắt buộc phải công chứng, đặc biệt với những trường hợp có giá trị nhỏ và ít rủi ro, đang nhận được nhiều sự đồng thuận tại Quốc hội. Theo các đại biểu, đây là bước đi cần thiết nhằm giảm áp lực thủ tục hành chính, đồng thời giúp người dân tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí trong các giao dịch dân sự thường ngày.
Tại phiên thảo luận tổ sáng 9/4 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng, nội dung thu hẹp phạm vi công chứng bắt buộc trở thành điểm nhấn đáng chú ý. Dự thảo luật lần này định hướng rõ ràng: chỉ những giao dịch mang tính chất quan trọng, có giá trị lớn hoặc tiềm ẩn rủi ro cao mới cần thực hiện công chứng.
Trong đó, các giao dịch liên quan đến bất động sản như mua bán, chuyển nhượng, tặng cho hay thế chấp giữa cá nhân với cá nhân hoặc với tổ chức không kinh doanh bất động sản vẫn thuộc diện bắt buộc. Một số trường hợp đặc biệt, như lập di chúc đối với người không biết chữ hoặc gặp hạn chế về thể chất, cũng tiếp tục phải công chứng để đảm bảo tính pháp lý.
Ngược lại, các giao dịch có giá trị thấp, ít ảnh hưởng đến quyền và lợi ích tài sản sẽ được nới lỏng quy định. Thay vì phải thực hiện công chứng như trước đây, người dân có thể lựa chọn các hình thức xác nhận đơn giản hơn, phù hợp với tính chất giao dịch. Điều này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ nhiều vướng mắc trong thực tế, nhất là với những giao dịch nhỏ lẻ nhưng trước đây vẫn phải trải qua quy trình công chứng khá phức tạp.
Nhiều ý kiến từ đại biểu Quốc hội cho rằng việc điều chỉnh theo hướng này là hợp lý và phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính hiện nay. Đại biểu Dương Đức Hải - Cục trưởng Cục Cảnh sát Phòng cháy chữa cháy và Cứu nạn cứu hộ, nhấn mạnh, chỉ nên áp dụng công chứng bắt buộc với những giao dịch có giá trị lớn hoặc tác động đáng kể đến quyền tài sản. Với các giao dịch nhỏ, chẳng hạn mua bán xe máy cũ giá vài triệu đồng, việc yêu cầu công chứng là không cần thiết, gây tốn kém và phiền hà. Thay vào đó, cơ chế xác nhận hành chính đơn giản sẽ giúp người dân thuận tiện hơn trong thực hiện giao dịch.
Cùng quan điểm, ông Nguyễn Khánh Ngọc - Chủ tịch Trung ương Hội Luật gia Việt Nam cho rằng việc thu hẹp danh mục công chứng bắt buộc còn góp phần bảo đảm quyền tự do thỏa thuận của cá nhân và doanh nghiệp. Đặc biệt, tại những khu vực khó khăn như vùng sâu, vùng xa hay hải đảo, việc tiếp cận dịch vụ công chứng còn hạn chế, khiến người dân phải đi lại xa xôi. Vì vậy, cần cân nhắc giao thẩm quyền chứng thực cho UBND cấp xã với giá trị pháp lý tương đương trong một số trường hợp, nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân.
Ở góc độ cải cách thủ tục hành chính, đại biểu Nguyễn Minh Tuấn - Giám đốc Công an tỉnh Phú Thọ cho rằng cần tiếp tục rà soát, cắt giảm những quy định không còn phù hợp. Ông đề xuất tham khảo kinh nghiệm quốc tế, khi một số quốc gia không bắt buộc công chứng đối với mọi giao dịch bất động sản mà sử dụng cơ chế quản lý khác, như thông qua nghĩa vụ thuế, để xác lập và kiểm soát giao dịch. Điều này cho thấy có nhiều cách tiếp cận linh hoạt, không nhất thiết phụ thuộc hoàn toàn vào công chứng.
Tuy vậy, bên cạnh sự đồng thuận chung, một số ý kiến cũng lưu ý cần làm rõ các khái niệm trong dự thảo luật để tránh cách hiểu không thống nhất. Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc - Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ TP HCM chỉ ra rằng cụm từ “giao dịch có tính chất quan trọng” hiện còn khá chung chung, dễ dẫn đến áp dụng khác nhau giữa các địa phương. Do đó, cần xây dựng tiêu chí cụ thể hoặc giao Chính phủ quy định khung chi tiết nhằm đảm bảo tính minh bạch và thống nhất trong thực thi.
Dù có sự điều chỉnh theo hướng nới lỏng, các đại biểu vẫn thống nhất rằng đối với lĩnh vực bất động sản, việc duy trì công chứng bắt buộc là cần thiết. Đây là biện pháp quan trọng nhằm phòng ngừa tranh chấp, bảo vệ quyền lợi của các bên, đặc biệt là những đối tượng yếu thế, đồng thời góp phần đảm bảo tính minh bạch của thị trường. Tuy nhiên, song song với đó, cần tiếp tục đơn giản hóa quy trình, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và xây dựng cơ sở dữ liệu công chứng đồng bộ, hướng tới triển khai công chứng trực tuyến trong tương lai.
Nhìn chung, việc điều chỉnh phạm vi công chứng bắt buộc không chỉ là câu chuyện giảm bớt thủ tục, mà còn phản ánh nỗ lực hoàn thiện thể chế theo hướng linh hoạt, phù hợp với thực tiễn. Khi các quy định được thiết kế hợp lý, người dân sẽ được hưởng lợi trực tiếp thông qua việc giảm chi phí, tiết kiệm thời gian, đồng thời vẫn đảm bảo an toàn pháp lý cho các giao dịch quan trọng.
