Được thiên nhiên kiến tạo độc đáo, đặc biệt nhất là những phát hiện có liên quan đến dấu tích của người Việt Cổ và một vị Thiền sư nổi tiếng trong lịch sử Phật giáo Việt Nam đã từng tu hành tại đây, khiến chùa Nhẫm Dương trở thành nơi chứa đựng muôn vàn điều kỳ bí.
Thủy tổ của Thiền phái Tào Động Việt Nam
Thiền phái Tào Động được truyền vào nước ta khoảng nửa sau thế kỷ XVII. Thiền phái này do hai thiền sư Ðộng Sơn Lương Giới (807-869) và Tào Sơn Bản Tịch (840-901) sáng lập và được thâm nhập vào đại đa số dân chúng, nên gọi là thứ dân thiền, một Thiền phái đi thẳng vào tầng lớp thứ dân và ngày nay đã phát triển rất mạnh mẽ.
Chùa Nhẫm Dương là một địa danh gắn với Thánh Tổ Đạo Nam Thông Giác Thủy Nguyệt (1637-1704) là Thủy Tổ của phái Tào Động Việt Nam. Chùa Nhẫm Dương - tên chữ là Thánh Quang, dân gian quen gọi là chùa Nhẫm, nằm lọt thỏm trong khu hang động núi đá vôi Nhẫm Dương thuộc xã Duy Tân (thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương cũ) nay là phường Nhị Chiểu, TP Hải Phòng.
Điều kỳ lạ là dường như tất cả các dãy núi đá trùng trùng điệp điệp vây quanh chùa đều có đỉnh hướng về ngọn núi Nhẫm Dương - nơi chùa Thánh Quang tọa lạc, được xây dựng từ thời Trần (1225-1400).
Chùa Nhẫm Dương có khoảng gần 30 hang động lớn nhỏ bao quanh tạo thành một cảnh Phật toàn bích. Nổi bật nhất là tại hang Thánh Hoá, nơi Sư Tổ Thuỷ Nguyệt viên tịch, các nhà khảo cổ học đã phát hiện được rất nhiều di cốt hoá thạch cùng nhiều di vật khảo cổ thời đại đồ đá, thời đồng thau và các pho tượng Phật bằng đá có niên đại thời nhà Nguyễn. Địa tầng văn hoá ở đây dày tới 4m vẫn đang chờ giới Khảo cổ học đánh thức, khám phá.
Khu hang động Khảo cổ học chùa Nhẫm Dương và một số hang động nằm ở thôn Nhẫm Dương được hình thành do sự biến đổi của tự nhiên từ hàng triệu năm trước. Hệ thống núi đá vôi, các hang động và cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ là những kiệt tác đẹp hiếm có của của vùng đất Xứ Đông. Khu di tích đã được xếp hạng cấp quốc gia theo Quyết định số 15/QĐ- BVHTT ngày 14/4/2003 của Bộ Văn hóa- Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).
Hàng năm, chùa Nhẫm Dương tổ chức lễ hội trong 3 ngày (từ mùng 5 đến mùng 7/3 âm lịch) vừa là dịp tưởng niệm ngày Thánh tổ Quốc sư Đạo Nam Thông Giác Thủy Nguyệt nhập niết bàn, vừa cầu mong vạn sự tốt lành.
Trong những ngày diễn ra lễ hội, có các nghi thức truyền thống như lễ Mộc Dục, lễ rước Thánh tổ, lễ cúng đàn Mông Sơn thí thực và lễ phóng sinh, cùng nhiều trò chơi dân gian đặc sắc chơi như chọi gà, kéo co, đánh cờ, đu và hát nhà tơ (ca trù), hát văn… diễn ra tại sân chùa, cổng chùa và các địa điểm chân núi gần chùa.
Thăng trầm tại ngôi chùa cổ
Theo ni Sư Thích Diệu Mơ (trụ trì chùa Nhẫm Dương), năm 1954, nhân dân và phật tử địa phương dựng lại chùa bằng tranh tre, nứa lá.
Năm 1960-1961, hoà thượng Thích Vô Vi về trụ trì đã cùng phật tử, nhân dân xây dựng ngôi Bảo điện tạm thời theo kiểu chữ “Đinh” bằng vật liệu chủ yếu là đá, vôi, mái lợp tre, ngói đỏ.
Trải qua nhiều biến cố lịch sử, đặc biệt, trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, chùa và hệ thống các hang động xung quanh đã trở thành căn cứ cách mạng của bộ đội.
Thời kháng chiến chống Pháp, núi Nhẫm Dương là mục tiêu vùng trắng của địch, là nơi đóng quân của bộ đội và nơi cất giấu vũ khí, quân lương, đạn dược. Đây là sở Chỉ huy của Ủy ban Hành chính kháng chiến huyện Kinh Môn.
Tại Thung Xanh có lần giặc Pháp đã huy động 2.000 quân bao vây, hòng tiêu diệt lực lượng kháng chiến. Chính trên vùng đất này đã có những trận đánh đồn Hạ Chiểu, nhiều đồng chí đã anh dũng hy sinh. Cũng năm 1951 giặc Pháp ném bom khu vực chùa, làm chết 70 dân thường và nhiều bộ đội hy sinh. Để an toàn bí mật, chùa phải tiêu thổ kháng chiến…
Bệnh viện Quân y 7 - Quân khu Ba đã sơ tán về 2 xã Duy Tân và Phú Thứ. Các hang động Thánh Hóa, Tĩnh Niệm, Bò Nê, hang Mạt… trở thành nơi phẫu thuật, điều trị cho hàng nghìn thương binh.
“Vào những năm 90 của thế kỷ trước, chúng tôi muốn sớm xếp hạng khu di tích này để bảo tồn cảnh quan thiên nhiên tiêu biểu cho vùng núi đá vôi, liền kề với đồng bằng, giữ môi trường cho động vật hoang dã, cùng những di tích thời tiền sử và phong kiến. Nhưng kiến trúc chùa Thánh Quang khi đó hoang tàn, chỉ có vài gian cấp bốn xiêu vẹo nên khó thuyết phục các nhà chức trách về việc xếp hạng di tích mà chỉ thống nhất việc khoanh vùng bảo vệ. Năm 1996, chùa xuống cấp nghiêm trọng nên nhà chùa đã đứng lên vận động phật tử xa gần phát tâm xây dựng lại trên nền đất cũ”, ni Sư Thích Diệu Mơ kể lại.
Theo quan sát thực tế, hiện ngôi chùa Nhẫm Dương có quy mố khá bề thế với kiến trúc nhà chữ “Công” thuần Việt gồm 5 gian tiền đường, 2 gian ống muống, 3 gian hậu cung. 5 gian tiền đường thờ Phật Hoàng Trần Nhân Tông (đệ nhất tổ thiền phái Trúc Lâm), thiền sư Thông Giác Thuỷ Nguyệt (đệ nhất tổ Thiền phái Tào Động Việt Nam) và thiền sư Tông Diễn (đệ nhị tổ Thiền phái Tào Động Việt Nam). Ngoài ngôi chính điện, trong khuôn viên chùa Nhẫm Dương còn có nhà thờ tổ, vườn tháp, vườn mộ, toàn bộ hệ thống sân đã được lát gạch và xi măng.
Xung quanh ngôi chùa được bao bọc bởi hệ thống núi đá với thảm thực vật phong phú và nhiều hang động đã tạo cho ngôi cổ tự này một vẻ đẹp hiếm có. Có thể kể đến những hang Bò Lê, hang Cá, hang Tối, hang Ma, hang Thung Xanh, hang Thung Thóc…, đặc biệt nhất là hang Tối và hang Thánh Hóa được thiên nhiên kiến tạo độc đáo với những khối thạch nhũ như không ngừng chảy xuống.
Tình cờ phát hiện hiện vật khảo cổ
Ngoài những kiến tạo mà thiên nhiên ban tặng, những năm qua, rất nhiều du khách trong và ngoài nước khi về chùa Nhẫm Dương đã không khỏi kinh ngạc về những phát hiện khảo cổ học tại đây. Tại nhà thờ tổ ngôi chùa này đang lưu giữ, trưng bày hàng nghìn hiện vật minh chứng cho một quá trình lịch sử kéo dài liên tục suốt thời hậu kỳ Cánh Tân, qua thời đại đá cũ, đá mới, kim khí đến tận thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn.
Những hiện vật đó gồm nhiều loại di cốt, hoá thạch của người, động vật, đồ đá thời nguyên thuỷ đến đồ đồng thời Đông Sơn, đồ gốm, tiền cổ… Các nhà khảo cổ học đánh giá chùa Nhẫm Dương là một “kho tàng khảo cổ học”. Tại Việt Nam, rất ít địa điểm khảo cổ học có giá trị đặc biệt như ở ngôi chùa này.
Ni sư Thích Diệu Mơ cho biết: “Việc phát hiện những hiện vật khảo cổ học tại đây là một sự tình cờ. Bởi, từ năm 1999-2000, trong quá trình tìm kiếm tượng cổ tại các hang động nhằm phục vụ việc trùng tu, tôn tạo chùa theo lời căn dặn của sư trụ trì đi trước, tôi vô tình nhặt được nhiều tiền cổ, đồ gốm, dụng cụ thời xưa, rồi nhặt được cả những chiếc răng to, nhỏ bám chi chít vào vách đá. Tôi nghĩ đây là răng bộ đội nên thu gom định làm lễ cầu siêu chứ không nghĩ tới đó lại là cổ vật”.
Khi sự phát hiện “tình cờ” mang giá trị lịch sử lớn được mở ra, các cuộc thám sát, khai quật, nghiên cứu tại chùa Nhẫm Dương đã được Bảo tàng tỉnh Hải Dương phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành ngay sau đó với sự tham gia của nhiều nhà khảo cổ học nổi tiếng Việt Nam.
