Những ngày cuối năm, cây gạo cổ thụ trong khuôn viên đền Mõ ở xã Nghi Dương, TP Hải Phòng, bắt đầu rụng lá để đến đầu xuân ra hoa và đâm chồi, nảy lộc. Nhìn vào thân cây chắc khỏe với những tán lá xanh tốt, ít người nghĩ cây gạo có tuổi đời lên tới hơn 700 năm.
Chia sẻ về lịch sử của cây gạo, ông Nguyễn Công Trai, Trưởng Ban Khánh tiết Di tích đền Mõ cho biết, theo lời kể của các bậc cao niên trong vùng, cây gạo do chính tay “Bà chúa Mõ” là Quỳnh Trân công chúa thời Trần trồng một năm sau ngày bà về đây lập am tu hành (năm 1284).
Trải qua thời gian cùng những thăng trầm của lịch sử, dưới bao mưa bom bão đạn của kẻ thù cũng như thiên tai, bão lũ, “cụ gạo” vẫn hiên ngang đứng đó, sừng sững “trơ gan cùng tuế nguyệt”. Đến nay, cây có chiều cao hơn 30 mét, đường kính gốc hơn 2,5 m, tán lá bao phủ trên diện tích hàng trăm m2. Nhìn cây đền Mõ bốn mùa xanh tốt, ít người nghĩ cây đã hơn 700 tuổi.
Năm 2011, cây gạo đền Mõ được Hội bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận là Cây di sản Việt Nam (xếp thứ 65 trong 70 cây được tổ chức này vinh danh và là cây gạo duy nhất trong danh sách đến thời điểm đó). Năm 2012, cây gạo này tiếp tục được Trung tâm xác lập kỷ lục Việt Nam công nhận và tôn vinh là cây gạo nhiều năm tuổi nhất Việt Nam.
Theo cuốn “Trần triều A Nương Thiên Thính Quỳnh Trân Thượng đẳng thần ngọc phả lục” (Thần tích đền Mõ) do Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính biên soạn, được Nhà sử học Ngô Đăng Lợi dịch, vị phúc thần được thờ trong đền Mõ là công chúa Quỳnh Trân nổi tiếng xinh đẹp, hiền đức dưới thời nhà Trần.
Do chán cảnh cung cấm, dù sống trong nhung lụa, nhưng đầy nỗi cô đơn, phiền muộn, công chúa Quỳnh Trân thường cùng người hầu cải trang đến nhiều vùng để tìm thú vui nơi cuộc sống dân dã.
Một hôm, khi qua vùng Nghi Dương thuộc huyện Nghi Dương, phủ Kinh Môn (nay là xã Nghi Dương, Tp.Hải Phòng), thấy mảnh đất “địa linh nhân kiệt” hình con nhạn đang bay, có núi non, sông nước mênh mông, công chúa Quỳnh Trân liền xin với vua cha cho lập am tu hành. Thương con chẳng nỡ xa, nhưng trước sự quyết tâm của công chúa, vua cha đành ngậm ngùi mà gật đầu đồng ý.
Cùng với việc lập am tu hành, công chúa Quỳnh Trân còn cho lập điền trang, thái ấp, cấp lương thực, tiền bạc cho kẻ nghèo đói, tập hợp muôn dân trong vùng đến đây làm ăn, sinh sống. Để điều hành công việc hằng ngày, công chúa Quỳnh Trân nghĩ ra cách dùng tiếng mõ. Nếu trong ngày, hễ nghe tiếng mõ ở chùa thì về ăn uống, tiếng mõ ở quán thì có công việc, mọi người cứ theo tiếng mõ mà làm.
Bắt nguồn từ đó, những địa danh trong vùng như chợ Mõ, làng Mõ, chùa Mõ, đền Mõ ra đời và truyền đến ngày nay. Công chúa Quỳnh Trân được mọi người trong vùng gọi với tên trìu mến “Bà chúa Mõ”. Khi mất, bà được người dân trong vùng lập đền Mõ để thờ phụng, hương khói quanh năm. Năm 1992, đền Mõ được Nhà nước công nhận Di tích lịch sử, văn hóa cấp Quốc gia.
Ông Nguyễn Công Trai, Trưởng Ban Khánh tiết Di tích đền Mõ, kể lại, siêu bão Yagi đổ bộ vào TP Hải Phòng vào tháng 9/2024 đã bẻ gãy 5 trong số 7 cành chính của cây gạo đền Mõ.
Ngay sau khi bão qua, Ban Khánh tiết Di tích đền Mõ đã phối hợp những người có chuyên môn khảo sát, đánh giá mức độ thiệt hại và bàn thảo phương pháp cứu cây. Khi khảo sát, đã phát hiện phần thân cây bị mục ruỗng. Để tránh cây bị đổ, gãy khi có thiên tai, mọi người nhất trí dùng bê tông đổ kín phần bên trong thân bị mục ruỗng.
Bên cạnh đó, thuê máy xúc và nhân công đào khoảng 70 m3 đất ở khu vực gốc cây gạo và cây nhãn hơn 300 năm tuổi bên cạnh và thay thế bằng đất mới màu mỡ hơn. Đồng thời, cho thêm phân bón để cung cấp thêm chất dinh dưỡng. Chỉ vài tháng sau, cây gạo cổ thụ xanh tốt trở lại trong sự vui mừng, phấn khởi của người dân xã Nghi Dương, TP Hải Phòng.
