Bà Hoàng Thị Hoa (SN 1975), hiện sinh sống tại bản Na Tao. Quê gốc ở vùng đồng bằng với những cánh đồng lúa bát ngát, trước đây bà chỉ biết đến cuộc sống vùng cao hay những loại lâm sản như củ mài qua phim ảnh và những câu chuyện kể. Đến năm 2008, bà mới lên Pù Nhi buôn bán và dần gắn bó với cuộc sống của đồng bào nơi đây.
Những năm tháng sống giữa núi rừng Pù Nhi đã giúp bà hiểu hơn về đời sống của người dân địa phương. Khi ấy, chuyện mang gạo, muối hay trứng lên đổi lấy nông sản, lâm sản của bà con là điều diễn ra thường xuyên. Trong số những thứ được mang về từ những lần trao đổi ấy có củ mài – loại thực phẩm quen thuộc của đồng bào vùng cao.
“Dù ở quê cũng nghèo khó, nhưng ngày đó tôi chủ yếu ăn cơm độn khoai, độn sắn. Lên đây thấy bà con ăn củ mài thay cơm mà vẫn đi rừng, leo núi khỏe mạnh nên tôi xin đổi một ít về ăn thử. Thấy ngon, dễ ăn nên từ đó thường xuyên đổi với bà con”, bà Hoa nhớ lại.
Theo bà Hoa, trước đây củ mài xuất hiện rất nhiều trong những cánh rừng ở Pù Nhi. Mỗi khi vào mùa giáp hạt, nhiều gia đình lại lên rừng đào củ mài về ăn thay cơm, chờ đến vụ thu hoạch lúa mới. Thế nhưng khi đời sống ngày càng được cải thiện, lúa gạo không còn thiếu thốn, loại củ từng gắn bó với biết bao gia đình cũng dần bị lãng quên.
Nhận thấy giá trị dinh dưỡng cũng như tiềm năng kinh tế của loại cây bản địa này, năm 2024, bà Hoa quyết định đầu tư thu mua củ mài của người dân. Không dừng lại ở việc bán nguyên liệu thô, bà còn mạnh dạn đầu tư máy móc để sơ chế, thái lát, sấy khô và nghiền thành bột nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.
Hiện nay, củ mài tươi được bà thu mua của người dân với giá khoảng 2.800 đồng/kg. Sau khi được làm sạch, thái lát và sấy khô, sản phẩm có giá bán từ 100.000 đến 300.000 đồng/kg tùy chất lượng. Ngoài củ mài khô, cơ sở của bà còn sản xuất bột củ mài đóng gói phục vụ nhu cầu của người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh.
“Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến các sản phẩm tự nhiên, tốt cho sức khỏe. Trong khi đó củ mài là loại thực phẩm giàu dinh dưỡng, dễ chế biến. Vì vậy tôi mong muốn biến sản vật của núi rừng thành sản phẩm hàng hóa có giá trị cao hơn”, bà Hoa chia sẻ.
Việc thu mua củ mài không chỉ mở ra hướng kinh doanh mới cho gia đình bà Hoa mà còn tạo thêm nguồn thu nhập cho nhiều hộ dân địa phương.
Bà Hơ Thị Dua, trú tại bản Na Tao cho biết: “Trước kia củ mài là nguồn thức ăn quen thuộc của người Mông chúng tôi. Từ khi chuyển sang trồng lúa nước, lương thực đầy đủ hơn nên ít người còn đi đào củ mài. Nay bà Hoa thu mua nên bà con lại vào rừng tìm củ mài bán, có thêm tiền trang trải cuộc sống”.
Từ một loại cây mọc tự nhiên trong rừng, củ mài đang dần trở thành sản phẩm mang lại giá trị kinh tế cho người dân vùng cao. Tuy nhiên, nguồn nguyên liệu hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào khai thác tự nhiên, trong khi nhu cầu thị trường ngày càng tăng.
Nhận thức rõ điều đó, chính quyền địa phương đã bắt đầu xây dựng phương án phát triển vùng nguyên liệu củ mài theo hướng bền vững. Việc khuyến khích người dân đưa củ mài từ rừng về trồng tập trung không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen bản địa mà còn mở ra cơ hội hình thành sản phẩm đặc trưng của địa phương.
Từ loại củ từng giúp đồng bào vượt qua những ngày đói khó, củ mài hôm nay đang viết nên câu chuyện mới giữa đại ngàn Pù Nhi. Và hành trình ấy có dấu ấn của những người dám nghĩ, dám làm như bà Hoàng Thị Hoa – người đã nhìn thấy giá trị trong những điều tưởng chừng bình dị nhất của núi rừng quê hương.
