Từ nghề trồng nấm đến nông nghiệp giá trị cao
Tiên Lục hiện là xã có không gian phát triển khá rộng sau khi được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã Tiên Lục, Đào Mỹ, Nghĩa Hưng, Nghĩa Hòa và An Hà. Với diện tích hơn 51 km² và dân số hơn 59.200 người, địa phương có dư địa để tổ chức lại sản xuất nông nghiệp, phát triển ngành nghề nông thôn và hình thành những vùng sản xuất hàng hóa phù hợp với điều kiện mới.
Trong điều kiện đó, nấm dược liệu là một hướng sản xuất có nhiều điểm khác biệt so với cây trồng truyền thống. Không cần diện tích đất quá lớn, sản xuất nấm có thể được tổ chức trong nhà xưởng, tận dụng không gian theo chiều cao và chủ động một phần điều kiện sinh trưởng. Có một thời gian thợ rừng đã lặn lội vào rừng sâu khai thác nấm lim xanh tự nhiên với giá “trên trời”. Nhưng nguồn này đã cạn kiệt.
Nấm lim xanh thuộc nhóm nấm dược liệu có giá trị thương mại cao. Nấm lim xanh tự nhiên thường sinh trưởng trên gỗ lim trong môi trường rừng nguyên sinh; trong sản xuất nhân tạo, người trồng phải tạo được giá thể và điều kiện sinh trưởng thích hợp để nấm phát triển ổn định. Tài liệu nghiên cứu về nấm lim xanh cho thấy đây là loài thuộc chi Ganoderma, gắn với môi trường gỗ lim và có sự phân bố ở nhiều khu vực rừng của Việt Nam và Lào. Nấm lim xanh là loại nấm được sử dụng trong y học cổ truyền và được quan tâm trong các nghiên cứu về dược liệu.
Nấm chứa nhiều hợp chất sinh học, trong đó có polysaccharide, triterpenoid và các chất chống oxy hóa. Một số nghiên cứu bước đầu cho thấy những hợp chất này có tiềm năng hỗ trợ điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa và kháng viêm trong điều kiện nghiên cứu nhất định. Việc đưa một loại nấm dược liệu vào sản xuất nhân tạo vì thế không đơn thuần là mở rộng thêm một loại cây trồng. Đó là quá trình chuyển từ sản xuất dựa nhiều vào tự nhiên sang sản xuất dựa trên kỹ thuật, công nghệ và kiểm soát chất lượng.
Làm chủ kỹ thuật là yếu tố then chốt
Nấm lim xanh có chu kỳ sinh trưởng và yêu cầu kỹ thuật khác với những loại nấm ăn phổ biến. Người sản xuất phải quan tâm từ khâu lựa chọn giống, chuẩn bị nguyên liệu, phối trộn giá thể, đóng bịch, xử lý vô trùng, cấy giống đến chăm sóc và thu hái. Mỗi công đoạn đều có thể ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm. Nếu nguyên liệu không được xử lý tốt, môi trường nuôi trồng bị nhiễm tạp hoặc nhiệt độ, độ ẩm không phù hợp, tỷ lệ phôi đạt yêu cầu có thể giảm.
Thực tế sản xuất nấm lim xanh ở một số địa phương cho thấy đây là loại nấm tương đối khó trồng, đòi hỏi người sản xuất có kiến thức và sự kiên trì. Một mô hình ở Sơn Động được báo chí ghi nhận cho thấy người trồng phải đặc biệt tỉ mỉ trong việc theo dõi chu kỳ sinh trưởng; chính yêu cầu kỹ thuật cao cũng khiến số hộ tham gia chưa nhiều. Đây vừa là thách thức, vừa có thể trở thành lợi thế. Khi sản phẩm được tạo ra từ một quy trình kỹ thuật ổn định, có kiểm soát, nấm lim xanh sẽ có cơ hội tạo sự khác biệt so với các sản phẩm nấm thông thường.
Giá trị nằm ở chất lượng và thương hiệu
Đối với nấm dược liệu, sản lượng không phải yếu tố duy nhất quyết định giá trị. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, quy trình nuôi trồng, điều kiện chế biến và mức độ an toàn của sản phẩm. Vì vậy, nếu phát triển nấm lim xanh tại Tiên Lục, vấn đề quan trọng là phải xây dựng quy trình sản xuất thống nhất. Từ giống, nguyên liệu đầu vào, điều kiện nhà trồng đến thu hái, sơ chế và đóng gói đều cần được ghi chép, kiểm soát.
Cùng với đó là câu chuyện thương hiệu. Một sản phẩm nấm lim xanh mang tên Tiên Lục sẽ khó tạo được chỗ đứng nếu chỉ bán dưới dạng nguyên liệu thô. Ngược lại, nếu được xây dựng thành sản phẩm có bao bì, nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc và thông tin rõ ràng về quy trình sản xuất, giá trị thương mại sẽ có cơ hội được nâng lên.
Khi có sản lượng ổn định, địa phương và các chủ thể sản xuất có thể nghiên cứu phát triển thêm các sản phẩm chế biến sâu như nấm khô, trà nấm hoặc các sản phẩm thực phẩm phù hợp với quy định về an toàn thực phẩm. Việc phát triển sản phẩm cần dựa trên hồ sơ chất lượng và quy định hiện hành, tránh sử dụng những tuyên bố về công dụng chữa bệnh khi chưa có căn cứ khoa học và pháp lý phù hợp.
Gắn sản xuất với kinh tế tuần hoàn
Một điểm đáng chú ý của nghề trồng nấm là khả năng tận dụng các loại nguyên liệu có nguồn gốc từ nông nghiệp và lâm nghiệp để tạo giá thể. Sau khi kết thúc chu kỳ sản xuất, giá thể đã qua sử dụng tiếp tục có thể được xử lý để làm phân hữu cơ hoặc phục vụ những mục đích sản xuất khác. Nếu tổ chức tốt, đây có thể trở thành một mắt xích của kinh tế tuần hoàn ở nông thôn Tiên Lục.
Phụ phẩm được thu gom, xử lý và đưa vào sản xuất; sản phẩm nấm được tiêu thụ trên thị trường; phần giá thể sau sản xuất được tiếp tục sử dụng. Chuỗi này giúp giảm lượng chất thải phải bỏ đi, đồng thời tạo thêm giá trị từ những nguồn nguyên liệu vốn có giá trị thấp. Đây cũng là hướng phù hợp với yêu cầu chuyển đổi nông nghiệp theo hướng xanh và tiết kiệm tài nguyên. Thay vì mở rộng diện tích bằng mọi giá, sản xuất nấm hướng tới nâng giá trị trên một đơn vị diện tích, sử dụng hiệu quả không gian và kiểm soát tốt các yếu tố đầu vào.
Cơ hội để phát triển sản phẩm OCOP đặc hữu
Bắc Ninh đã có những sản phẩm liên quan đến nấm lim xanh được đưa vào chương trình OCOP. Danh mục sản phẩm OCOP của tỉnh ghi nhận sản phẩm “Nấm lim xanh” của Hợp tác xã Sản xuất nấm ăn, nấm dược liệu huyện Sơn Động đạt hạng 3 sao. Điều này cho thấy nấm lim xanh không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ một sản phẩm nông nghiệp mà còn có thể phát triển thành hàng hóa đặc trưng, gắn với thương hiệu địa phương.
Với Tiên Lục, nếu nghề trồng nấm lim xanh được tổ chức bài bản, đây có thể là một hướng để hình thành sản phẩm đặc trưng mới. Tuy nhiên, để đi đến OCOP cần trải qua các yêu cầu về chất lượng, hồ sơ sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, bao bì, nhãn hiệu, thị trường và khả năng tổ chức sản xuất. OCOP không nên được xem đơn thuần là một chiếc “tem” để nâng giá bán mà phải là quá trình chuẩn hóa sản phẩm.
Liên kết để tạo chuỗi giá trị
Một trong những vấn đề quyết định sự thành công của nghề nấm lim xanh là khả năng liên kết. Nếu từng hộ tự mua giống, tự sản xuất, tự đóng gói và tự tìm thị trường, quy mô sẽ nhỏ và chất lượng khó đồng đều. Ngược lại, hợp tác xã có thể đứng ra cung ứng giống, hướng dẫn kỹ thuật, thống nhất quy trình, kiểm soát chất lượng và kết nối với doanh nghiệp tiêu thụ.
Địa phương cũng có thể phối hợp với các cơ quan chuyên môn, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để chuyển giao kỹ thuật. Trong đó, cần đặc biệt quan tâm đến việc tuyển chọn giống có năng suất, chất lượng phù hợp với điều kiện nuôi trồng tại địa phương. Khi sản xuất phát triển, việc xây dựng cơ sở sơ chế, sấy và bảo quản cũng cần được tính đến. Đây là khâu quan trọng giúp kéo dài thời gian bảo quản, nâng giá trị sản phẩm và hạn chế tình trạng bán nguyên liệu với giá thấp.
Chọn trồng cây bạch đàn hay cây lim xanh?
Trong lựa chọn cây trồng lâm nghiệp, bạch đàn và lim xanh đều có giá trị, nhưng phù hợp với những mục tiêu khác nhau. Bạch đàn sinh trưởng tương đối nhanh, thích nghi với nhiều điều kiện đất đai, dễ trồng và có thể cho thu hoạch trong thời gian tương đối ngắn. Gỗ bạch đàn được sử dụng làm nguyên liệu giấy, dăm gỗ, ván và một số sản phẩm công nghiệp. Vì vậy, đây là lựa chọn phù hợp với những mô hình hướng đến hiệu quả kinh tế nhanh và cung cấp nguyên liệu cho chế biến. Đất trồng bạch đàn sau một thời gian thoái hoá thành “sa mạc”, đây là điểm yếu chí tử của trồng bạch đàn.
Trong khi đó, lim xanh có tốc độ sinh trưởng chậm hơn nhưng lại có giá trị gỗ cao, tuổi thọ dài và là loài cây bản địa có ý nghĩa về sinh thái. Trồng lim góp phần phục hồi rừng tự nhiên, tăng khả năng giữ đất, giữ nước, tạo môi trường sống cho nhiều loài sinh vật và nâng cao giá trị cảnh quan. Nếu được trồng theo hướng gỗ lớn, lim xanh có thể trở thành tài sản lâm nghiệp có giá trị lâu dài.
Vì thế, lựa chọn không chỉ nằm ở câu hỏi “cây nào có lợi hơn”, mà cần căn cứ vào mục tiêu sử dụng đất. Nếu cần chu kỳ sản xuất ngắn, bạch đàn có lợi thế; nếu hướng tới rừng bền vững, cây bản địa và giá trị lâu dài, lim xanh là lựa chọn đáng cân nhắc. Đặc biệt khi nghề trồng nấm lim xanh phát triển, lựa chọn này mang ý nghĩa chiến lược trong bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế.
Mở thêm một hướng cho nông nghiệp Tiên Lục
Tiên Lục không chỉ có tiềm năng từ sản xuất nông nghiệp mà còn sở hữu những giá trị văn hóa đặc sắc. Cụm di tích Tiên Lục với đình, đền, chùa và cây Dã Hương cổ thụ là những giá trị nổi bật của địa phương. Báo Bắc Ninh cho biết cây Dã Hương tại đây gắn với lịch sử và không gian văn hóa lâu đời của vùng đất.
Nếu được tổ chức hợp lý, sản xuất nấm dược liệu có thể kết hợp với du lịch nông nghiệp, trải nghiệm sản xuất và giới thiệu sản phẩm địa phương. Những nhà trồng nấm được thiết kế bảo đảm vệ sinh, an toàn và có quy trình minh bạch có thể trở thành điểm giới thiệu sản phẩm, qua đó đưa câu chuyện về nông nghiệp xanh đến gần hơn với người tiêu dùng. Nấm lim xanh có thể trở thành sản phẩm phục vụ du lịch.
Tất nhiên, nấm lim xanh không phải cây trồng dễ làm và cũng không phải mô hình có thể phát triển theo phong trào. Giá trị của sản phẩm phụ thuộc lớn vào giống, kỹ thuật, quy trình nuôi trồng, chất lượng sau thu hoạch và thị trường. Do đó, điều Tiên Lục cần trước hết là những mô hình thử nghiệm có kiểm soát, đánh giá hiệu quả thực tế rồi mới tính đến việc mở rộng. Nếu làm tốt những khâu này, trồng nấm lim xanh có thể trở thành một hướng sản xuất nông nghiệp giá trị cao, góp phần đa dạng hóa sinh kế, tận dụng phụ phẩm và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn tại Tiên Lục.
Bài học thành công từ mô hình trồng nấm lim xanh của HTX Nguyên Dương
Mô hình trồng nấm lim xanh của HTX Nấm Nguyên Dương ở Tiên Lục, Bắc Ninh cho thấy hướng đi mới trong phát triển sản phẩm nông nghiệp có giá trị từ nguồn nguyên liệu bản địa. Thành công của HTX trước hết đến từ việc lựa chọn đúng đối tượng sản xuất, từng bước làm chủ quy trình nhân giống, phối trộn và xử lý giá thể, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các điều kiện nhiệt độ, độ ẩm trong quá trình nuôi trồng.
Một bài học quan trọng khác là không chạy theo sản lượng mà chú trọng chất lượng. Nấm được chăm sóc trong môi trường tương đối khép kín, hạn chế tác động bất lợi từ bên ngoài, giúp sản phẩm chất lượng đồng đều và đáp ứng yêu cầu về an toàn. HTX cũng chú trọng hoàn thiện quy trình từ sản xuất đến sơ chế, bảo quản và xây dựng thương hiệu, qua đó nâng cao giá trị sản phẩm.
Đáng chú ý, HTX Nguyên Dương không chỉ coi nấm lim xanh là một sản phẩm riêng lẻ mà hướng tới phát triển hệ sinh thái sản phẩm từ cây lim và nấm. Cách làm này mở ra khả năng kết hợp trồng rừng, phát triển nấm dược liệu và kinh tế tuần hoàn, tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân và góp phần hình thành hướng sản xuất nông nghiệp xanh, bền vững ở địa phương. Chị Nguyễn Thị Hưng Giám đốc HTX chia sẻ.
Từ những gian nhà trồng nấm, một hướng đi mới có thể được mở ra cho nông nghiệp địa phương: ít phụ thuộc vào diện tích đất, tăng hàm lượng kỹ thuật, chú trọng chất lượng và hướng tới thị trường có giá trị cao. Điều quan trọng nhất là phát triển nghề theo hướng bền vững, dựa trên khoa học và chất lượng thực tế, để thương hiệu nấm lim xanh Tiên Lục nếu được hình thành sẽ có nền tảng đủ vững để đi xa./.
