Thuận Thiên Farm: Nghe đất kể chuyện chuyển đổi sinh thái - hữu cơ

Để đất có thời gian phục hồi

Buổi sáng ở vùng sản xuất của Hợp tác xã Nông nghiệp Hữu cơ và Kết nối Cung cầu Mộc Châu (Thuận Thiên Farm) tại xã Vân Hồ, tỉnh Sơn La; những luống rau gia vị trải dài trên đất. Cỏ không được xử lý bằng thuốc diệt cỏ mà nhổ thủ công, sau đó gom lại để phân hủy, bổ sung vật chất hữu cơ cho đất.

Với bà Vì Thị Thu Hà, Giám đốc Thuận Thiên Farm, đó là một trong những nguyên tắc đầu tiên khi bắt tay vào làm nông nghiệp. “Tôi luôn quan niệm phải lắng nghe tự nhiên, không đi ngược lại tự nhiên”, bà Hà cho biết. 

Quan niệm ấy hình thành từ chính những trải nghiệm của bà Hà trước khi đến với nông nghiệp. Từng là kế toán trưởng tại một doanh nghiệp vật tư nông nghiệp, bà thường xuyên tiếp xúc với các hóa đơn liên quan đến lượng lớn thuốc bảo vệ thực vật, trong đó có thuốc trừ cỏ.

“Nhìn những hóa đơn mua một lượng lớn thuốc bảo vệ thực vật, nhất là thuốc trừ cỏ, tôi bắt đầu thấy không muốn tiếp tục công việc đó nữa. Tôi muốn làm nông nghiệp thuận thiên, không sử dụng hóa chất, trước hết là để gia đình mình có thực phẩm an toàn”, bà Hà kể.

Từ sản xuất ban đầu cho gia đình và người thân, mô hình dần mở rộng thành liên kết với nông dân. Hiện hợp tác xã có 33 hộ tham gia sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ và quy trình chung.

Tại đây, sức khỏe đất được theo dõi qua một chỉ dấu khá đặc biệt: giun đất. “Chúng tôi nhìn vào giun đất để biết đất có sống hay không. Khi trong đất có khoảng 10-15 con giun/m² thì có thể xem đó là đất sống. Còn đất đã chết thì gần như không còn giun”, bà Hà nói.

Theo bà Hà, những khu đất bị khai thác quá mức hoặc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hóa học trong thời gian dài có thể suy thoái nghiêm trọng. Để phục hồi, cần bổ sung chất hữu cơ và hệ vi sinh vật có lợi trong thời gian đủ dài.

Có những khu đất gần như đã thành đất chết. Muốn phục hồi một khu đất như vậy phải mất ít nhất khoảng một năm, phải bổ sung chất hữu cơ, vi sinh vật có lợi và tạo điều kiện để hệ sinh vật trong đất trở lại.

Bởi vậy, đất tại Thuận Thiên Farm không được khai thác liên tục. Mỗi khoảnh được bố trí nghỉ ít nhất hai tháng trong năm. Trong thời gian đất nghỉ, cỏ được để phát triển; ngô sinh khối và cây họ đậu được sử dụng nhằm hấp thu dinh dưỡng, bổ sung sinh khối và cố định đạm. Hợp tác xã đồng thời thực hiện luân canh, giảm cày xới, sử dụng phân hữu cơ, phân gà ủ hoai mục, đạm hữu cơ và chế phẩm vi sinh.

“Đất cũng cần có thời gian nghỉ. Không thể cứ lấy dinh dưỡng từ đất mà không trả lại. Nguyên tắc của chúng tôi là lấy đi của đất bao nhiêu thì phải trả lại cho đất bấy nhiêu”, bà Hà chia sẻ.

Những việc tưởng như nhỏ - giữ cỏ, trả lại chất hữu cơ, cho đất nghỉ, duy trì giun đất và hệ vi sinh vật - được kết nối thành một quy trình quản lý đất xuyên suốt trong mô hình.

Chọn rau gia vị theo lợi thế sinh thái

Từ nền tảng đất, Thuận Thiên Farm lựa chọn nhóm rau gia vị làm sản phẩm chủ lực. Thay vì cạnh tranh trực tiếp với các vùng chuyên canh rau phổ biến, hợp tác xã tìm những loại cây có lợi thế về khí hậu và điều kiện sản xuất của Sơn La.

“Chúng tôi không chọn những cây mà đồng bằng đã sản xuất rất nhiều. Sơn La có lợi thế riêng về khí hậu, nên chúng tôi chọn những cây ở đây trồng được, trong khi có những thời điểm vùng đồng bằng không trồng được hoặc sản lượng thấp”.

Theo bà Hà, rau gia vị có thể sản xuất quanh năm, ít chịu áp lực sâu bệnh hơn một số loại rau khác và giá bán có thể cao gấp 3-4 lần rau ăn lá. Năm 2026, hợp tác xã bắt đầu mở rộng sản xuất húng bạc hà. Trong tháng 9, một số diện tích đạt năng suất khoảng 5kg/m². Sản phẩm được các hệ thống siêu thị từ Hà Nội thu mua tại vườn với giá khoảng 60.000 đồng/kg.

Theo thông tin từ hợp tác xã, doanh thu rau gia vị đạt khoảng 700 triệu đồng/hecta/năm, lãi ròng khoảng 400 triệu đồng/hecta/năm; thu nhập bình quân của thành viên khoảng 12-13 triệu đồng/người/tháng. Những con số này cho thấy lựa chọn cây trồng không chỉ là bài toán thích nghi với tự nhiên mà còn gắn trực tiếp với sinh kế của các hộ liên kết.

“Nếu sản xuất theo quy trình mà người nông dân không có thu nhập thì mô hình rất khó bền vững. Vì vậy, chúng tôi phải tìm được cây phù hợp với đất, phù hợp với khí hậu và phù hợp với thị trường”, bà Hà nói.

Từ luống rau đến chuỗi cung ứng

Một mô hình sản xuất muốn duy trì lâu dài không thể dừng ở câu chuyện đồng ruộng. Tại Thuận Thiên Farm, sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ được đặt cùng với yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng.

Hợp tác xã thực hiện chứng nhận hữu cơ quốc gia, truy xuất nguồn gốc và kiểm tra định kỳ đất, nước, sản phẩm. Rau gia vị hiện được cung cấp cho WinCommerce, Big C và đang mở rộng tới Aeon Mall. Một số sản phẩm đã trải qua quá trình đánh giá gần hai năm để đáp ứng yêu cầu của hệ thống Aeon.

Theo thông tin từ đối tác tiêu thụ, rau gia vị đạt tiêu chuẩn hữu cơ của hợp tác xã hiện được sử dụng trong bữa ăn tại khoảng 110 trường học ở Hà Nội. Đơn hàng cũng tăng nhanh hơn dự kiến. Từ mức kỳ vọng ban đầu khoảng 150-200 kg/ngày, sản lượng đặt hàng tăng lên khoảng 500 kg/ngày sau khi khách hàng trực tiếp đến vùng trồng và dùng thử sản phẩm.

Theo bà Hà, đầu ra là điều kiện để người nông dân có thể duy trì những yêu cầu khắt khe trong sản xuất.

Làm ra sản phẩm đạt tiêu chuẩn nhưng không có đầu ra thì người nông dân không thể duy trì. Ngược lại, thị trường có nhu cầu mà vùng nguyên liệu không đủ ổn định thì cũng không thể xây dựng chuỗi lâu dài. 

Để đáp ứng thị trường, 33 hộ liên kết không chỉ cùng tuân thủ quy trình mà còn phải tổ chức sản xuất đủ ổn định về sản lượng và chất lượng. Từ đó, một luồng liên kết được hình thành: đất - cây trồng - người sản xuất - tiêu chuẩn - thị trường - người tiêu dùng.

Thuận Thiên Farm đặt mục tiêu trong 5 năm tới mở rộng diện tích sản xuất bền vững lên hơn 100 hecta, đồng thời phát triển thêm cây dược liệu. Về lâu dài, bà Hà cho rằng Sơn La có tiềm năng hình thành vùng sản xuất hữu cơ quy mô khoảng 1.000 hecta.

Tuy nhiên, với người đứng đầu hợp tác xã, mở rộng quy mô không đồng nghĩa với việc chỉ tăng số hecta. “Tôi mong muốn mở rộng diện tích, nhưng mở rộng không có nghĩa là chỉ chạy theo số hecta. Điều quan trọng là phải giữ được chất lượng đất, giữ được quy trình và giữ được niềm tin của người tiêu dùng”, bà Hà bày tỏ. 

Ở đó, chuyển đổi sinh thái - hữu cơ không được đo bằng những khẩu hiệu lớn, mà được nhận diện từ những thay đổi cụ thể trên đồng ruộng: đất có thời gian nghỉ, cỏ được trả lại cho đất, cây trồng được lựa chọn theo điều kiện tự nhiên, hệ sinh vật đất được duy trì và sản phẩm được kết nối với thị trường./.