Tết năm cùng của đồng bào Dao

Những nẻo đường về cội

Khi những cơn gió bấc bắt đầu mang theo cái rét ngọt của miền biên viễn len lỏi qua từng kẽ lá, cũng là lúc bản Hạ Sơn (xã Ngọc Lặc, Thanh Hóa) bừng tỉnh sau một năm lao động miệt mài. Ở đây, người Dao Quần Chẹt không đợi đến giao thừa mới sum vầy. Với họ, tháng 11, tháng 12 Âm lịch là mùa của "Tết năm cùng" – một nghi lễ thiêng liêng, một cuộc hành hương về miền ký ức để tri ân tổ tiên và đánh dấu sự hồi sinh của bản làng.

Hạ Sơn hôm nay đã nhiều đổi thay. Con đường bê tông chạy qua những đồi cây xanh dẫn vào bản với 263 hộ dân, hơn một nghìn nhân khẩu. Trong ngôi nhà sàn khang trang, ông Phùng Quang Du – người có uy tín trong cộng đồng người Dao ở Thanh Hóa – kể lại chặng đường lập bản. Trước đây, người Dao sống trên núi cao ở Quan Hóa, Bá Thước, đến những năm 1970 mới xuống đây định cư. Theo ông, cái tên “Hạ Sơn” không chỉ là địa danh, mà còn đánh dấu một cuộc chuyển mình sang cuộc sống ổn định, gắn bó lâu dài với đất đai.

Ông Du kể rằng, Tết năm cùng là dịp để những người con đi xa trở về, để những mái đầu bạc và những xanh tóc trẻ thơ cùng ngồi lại bên bếp lửa, ôn lại chuyện xưa. Đó là lúc lịch sử của dân tộc Dao không còn nằm trên những trang sách mờ bụi mà sống dậy qua lời kể của các bậc cao niên. Trong không gian ấy, mùi khói bếp quyện với mùi thơm của nếp nương mới thu hoạch tạo nên một thứ hương vị đặc trưng mà bất cứ ai đi xa cũng phải đau đáu nhớ về.

Dọc theo các ngõ bản, tiếng chày giã bánh dầy vang lên rộn rã. Đó là thanh âm của sự no đủ. Những chiếc bánh dầy, hay còn gọi là "bánh Mặt trời", được làm từ những hạt gạo nếp tròn mẩy, tinh túy nhất của đất trời. Công đoạn giã bánh cần đến những đôi tay lực lưỡng của thanh niên trai tráng, nhưng sự khéo léo để nặn thành những chiếc bánh tròn trịa lại nằm ở đôi bàn tay thô ráp nhưng đầy tình yêu thương của các bà, các mẹ. Từng chiếc bánh trắng ngần, tròn xoe đặt trên lá chuối xanh như tượng trưng cho sự vẹn toàn, viên mãn mà người dân nơi đây hằng ao ước cho một năm mới sắp tới.

Linh thiêng hồn cốt Dao

Phần hồn cốt nhất của Tết năm cùng chính là lễ cúng tổ tiên. Anh Phùng Bá Cảnh (thôn Hạ Sơn) vừa tất bật đón khách, vừa giải thích cho chúng tôi về sự cầu kỳ trong nghi thức. Đối với người Dao, bàn thờ là nơi tôn nghiêm nhất, nơi trú ngụ của những linh hồn bảo hộ. Lễ cúng không chỉ có gia chủ mà còn cần đến sự hiện diện của những thầy cúng thông thạo tiếng Dao cổ - những "người dẫn đường" tâm linh kết nối hai thế giới.

Trong không gian mờ ảo của khói hương, thầy cúng Triệu Văn Hùng cùng hai vị thầy khác bắt đầu hành lễ. Ba bàn thờ được lập nên: bàn thờ cúng Bàn Vương – ông tổ huyền thoại của người Dao, bàn thờ hương hỏa tổ tiên và bàn thờ hội đồng ma. Những bài khấn bằng tiếng Dao cổ vang lên, rì rầm như tiếng suối, kể lại công lao khai sơn phá thạch của tiền nhân và trình báo về những thành quả lao động của gia đình trong suốt một năm qua.

"Chúng tôi không chỉ cúng tế cho xong chuyện," thầy Hùng tâm sự sau khi kết thúc buổi lễ kéo dài gần hai giờ đồng hồ. "Đây là dịp để người sống báo cáo với người đã khuất về những việc làm được và cả những điều còn trăn trở. Chúng tôi cầu mong sức khỏe, mong cho mùa màng tươi tốt, mong cho cái bụng người Dao lúc nào cũng no, cái tâm lúc nào cũng sáng."

Một điểm khác biệt độc đáo là người Dao tự tay làm tiền vàng từ giấy bản. Mỗi nén hương, mỗi tờ giấy bản được dâng lên đều chứa đựng lòng thành kính tuyệt đối. Mâm cỗ cúng Tết năm cùng của người Dao Quần Chẹt không thể thiếu thủ lợn, gà trống thiến và những chiếc bánh dầy đầu mùa. Đặc biệt, tất cả thức ăn được bày biện trong những chiếc rổ tròn lót lá chuối tươi. Cách trình bày này không đơn thuần là thói quen sinh hoạt mà là một sự "nhắc nhớ" đầy xúc động về cuộc sống du canh du cư của tổ tiên hàng trăm năm trước – những ngày tháng gian khó, phải ăn rừng ngủ thác, lấy lá rừng làm mâm, lấy đá núi làm bếp.

Khi nghi lễ kết thúc cũng là lúc bữa tiệc cộng đồng bắt đầu. Không phân biệt khách hay chủ, người lạ hay người quen, hễ ai bước chân vào nhà trong dịp này đều được mời ngồi vào mâm, nâng chén rượu ngô cay nồng. Đó là lúc tinh thần đoàn kết của cộng đồng được đẩy lên cao nhất. Những câu chúc tụng, những tiếng cười giòn tan xóa tan cái lạnh giá của mùa đông. Người già nhắc nhở con cháu giữ lấy chữ viết Nôm Dao, giữ lấy cách thêu thùa trên áo váy truyền thống.

Ông Triệu Văn Chính, Bí thư chi bộ thôn Hạ Sơn, chia sẻ đầy tự hào về việc bảo tồn văn hóa: "Đảng và Nhà nước rất quan tâm, chúng tôi cũng tự ý thức được giá trị của mình. Việc dạy chữ Nôm Dao cho lớp trẻ, việc giữ gìn bộ trang phục rực rỡ sắc màu không chỉ là để đẹp, mà là để người Dao không bị hòa tan giữa dòng đời hối hả."

Dù đời sống còn những khó khăn nhất định, nhưng bước chân vào Hạ Sơn những ngày Tết năm cùng, người ta chỉ thấy sự hân hoan và tràn đầy hy vọng. Những bộ trang phục thêu chỉ màu rực rỡ của các bà, các chị thấp thoáng dưới hiên nhà sàn, những đứa trẻ xúng xính trong áo mới chạy nhảy quanh sân. Tết năm cùng của người Dao xứ Thanh cứ thế, lặng lẽ mà bền bỉ như mạch ngầm, tưới tắm cho tâm hồn của bao thế hệ, để mỗi khi mùa xuân về, lòng người lại náo nức một niềm tin về một tương lai tươi sáng, thịnh vượng trên mảnh đất quê hương.