Điều đáng nói, sự mất giá này không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố chồng chéo: diện tích trồng tăng nóng, thị trường xuất khẩu phụ thuộc quá lớn vào một địa chỉ, chất lượng chưa đồng đều và áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt.
“Cơn sốt vàng xanh” và hệ quả
Trong vài năm trở lại đây, sầu riêng trở thành loại cây ăn trái có giá trị kinh tế cao nhất ở nhiều vùng miền. Có thời điểm giá sầu riêng lên đến 150.000-200.000 đồng/kg, giúp nhiều hộ dân thu tiền tỷ chỉ sau một vụ thu hoạch. Lợi nhuận quá hấp dẫn khiến người dân ở nhiều nơi ồ ạt chặt bỏ cà phê, hồ tiêu, lúa hoặc cây ăn trái khác để chuyển sang trồng sầu riêng.
Diện tích tăng quá nhanh kéo theo sản lượng bùng nổ. Khi nhiều vùng cùng bước vào mùa thu hoạch, lượng hàng tung ra thị trường vượt quá nhu cầu tiêu thụ khiến giá giảm mạnh. Quy luật cung vượt cầu luôn là nguyên nhân đầu tiên dẫn đến tình trạng mất giá.
Đáng lo hơn, nhiều diện tích mới trồng không nằm trong quy hoạch. Một số nơi điều kiện thổ nhưỡng không phù hợp vẫn cố phát triển sầu riêng theo phong trào. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn làm chất lượng trái không đồng đều, khó đáp ứng yêu cầu xuất khẩu.
Phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc
Một nguyên nhân quan trọng khác là ngành sầu riêng Việt Nam hiện phụ thuộc quá lớn vào thị trường Trung Quốc. Phần lớn sản lượng xuất khẩu đều hướng đến thị trường này. Khi phía bạn thay đổi chính sách kiểm soát chất lượng, siết kiểm dịch hoặc giảm nhập khẩu, giá sầu riêng trong nước lập tức bị ảnh hưởng.
Thực tế cho thấy, chỉ cần cửa khẩu ùn ứ vài ngày hoặc quy định nhập khẩu thay đổi, thương lái sẽ giảm thu mua ngay lập tức. Nông dân vì sợ trái chín rụng phải bán tháo với giá thấp. Đây là điểm yếu lớn của ngành nông sản Việt Nam: phụ thuộc quá nhiều vào một đầu ra duy nhất.
Ngoài ra, Thái Lan và Malaysia cũng là những đối thủ cạnh tranh mạnh trên thị trường sầu riêng. Các quốc gia này có chuỗi sản xuất bài bản, thương hiệu mạnh và kinh nghiệm xuất khẩu lâu năm. Khi nguồn cung từ các nước cùng tăng, áp lực cạnh tranh về giá càng lớn.
Chất lượng chưa đồng đều
Sầu riêng là loại trái cây có yêu cầu rất cao về kỹ thuật canh tác và bảo quản. Tuy nhiên, nhiều nhà vườn hiện vẫn sản xuất theo kinh nghiệm, thiếu quy trình đồng bộ. Một số nơi lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật hoặc sử dụng chất kích thích để trái lớn nhanh, đẹp mã.
Khi xuất khẩu, chỉ cần một lô hàng vi phạm quy định dư lượng hóa chất hoặc không đạt tiêu chuẩn kiểm dịch, uy tín của cả ngành sẽ bị ảnh hưởng. Các doanh nghiệp nhập khẩu vì thế trở nên thận trọng hơn, siết chặt khâu thu mua và ép giá đầu vào.
Bên cạnh đó, việc thu hoạch non cũng là vấn đề đáng lo ngại. Vì chạy theo lợi nhuận, nhiều người cắt trái khi chưa đủ độ chín để bán sớm. Điều này làm chất lượng sầu riêng giảm sút, ảnh hưởng trải nghiệm người tiêu dùng và tác động tiêu cực đến thương hiệu sầu riêng Việt Nam.
Chi phí tăng, lợi nhuận giảm
Không chỉ giá bán giảm, người trồng sầu riêng còn phải đối mặt với chi phí sản xuất ngày càng cao. Giá phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nhân công và tiền điện tưới tiêu đều tăng mạnh trong những năm gần đây.
Sầu riêng là loại cây “khó tính”, cần vốn đầu tư lớn và thời gian chăm sóc dài. Nếu giá xuống thấp kéo dài, nhiều nhà vườn có nguy cơ thua lỗ nặng. Một số hộ vay vốn để mở rộng diện tích nay càng thêm áp lực trả nợ.
Ở nhiều địa phương, nông dân cho biết dù sầu riêng vẫn bán được nhưng lợi nhuận không còn cao như trước. Thậm chí có thời điểm giá giảm sâu khiến việc thu hoạch không đủ bù chi phí.
Cần phát triển bền vững thay vì chạy theo phong trào
Để tránh tình trạng “được mùa mất giá”, ngành sầu riêng cần một chiến lược phát triển bền vững hơn. Trước hết, cần kiểm soát diện tích trồng, tránh mở rộng ồ ạt theo phong trào. Các địa phương phải quy hoạch vùng trồng phù hợp với điều kiện khí hậu thổ nhưỡng và nguồn nước.
Song song đó, cần nâng cao chất lượng sản phẩm, áp dụng quy trình sản xuất sạch và truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Khi chất lượng ổn định, sầu riêng Việt Nam mới có thể giữ uy tín trên thị trường quốc tế. Việc mở rộng thêm thị trường xuất khẩu cũng rất quan trọng. Nếu giảm phụ thuộc vào một quốc gia duy nhất, ngành sầu riêng sẽ bớt rủi ro hơn trước các biến động thương mại.
Sầu riêng từng mang lại giấc mơ làm giàu cho nhiều nông dân, nhưng thực tế hiện nay cho thấy bất kỳ loại nông sản nào cũng có thể rơi vào vòng xoáy mất giá nếu phát triển thiếu kiểm soát. Bài học từ sầu riêng không chỉ là câu chuyện của một loại trái cây, mà còn là lời cảnh báo về tư duy sản xuất theo phong trào trong nông nghiệp Việt Nam./.
