Thách thức lớn trong bối cảnh bảo hộ thương mại gia tăng
Phát biểu tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng nhận định năm 2026 sẽ là giai đoạn đầy thách thức đối với các nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam khi tăng trưởng thương mại toàn cầu chững lại dưới tác động của xung đột địa chính trị, lạm phát kéo dài và xu hướng bảo hộ mậu dịch gia tăng.
Theo Bộ trưởng, các hàng rào thương mại hiện nay không còn xuất hiện trực diện mà chuyển hóa thành những “tiêu chuẩn kỹ thuật”, “cam kết môi trường” và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng nghiêm ngặt tại các thị trường nhập khẩu lớn.
Dù vậy, ngành nông nghiệp Việt Nam vẫn ghi nhận nhiều kết quả tích cực. Năm 2025, toàn ngành đạt tốc độ tăng trưởng 3,78%, vượt kế hoạch đề ra; kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản lần đầu tiên cán mốc 70,09 tỷ USD. Trong 4 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 23,04 tỷ USD, tăng 5,4% so với cùng kỳ; nhập khẩu đạt 17,65 tỷ USD, tăng 12%; cán cân thương mại tiếp tục duy trì thặng dư.
Theo Bộ trưởng, những kết quả trên đến từ sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành, địa phương cùng nỗ lực của doanh nghiệp và người nông dân trong bối cảnh thiên tai, biến đổi khí hậu và biến động thị trường diễn biến phức tạp.
“Con số 74,2 tỷ USD không chỉ là mục tiêu tăng trưởng kim ngạch mà còn là lời khẳng định năng lực thích ứng và sức bật của nông nghiệp Việt Nam trong trật tự thương mại mới”, Bộ trưởng nhấn mạnh.
“Xanh hóa” và chế biến sâu trở thành hướng đi chiến lược
Một trong những điểm nổi bật được xác định tại hội nghị là sự chuyển dịch tư duy từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”, lấy giá trị gia tăng và hiệu quả làm trọng tâm thay vì chạy theo sản lượng.
Các ngành hàng chủ lực như thủy sản, gỗ, rau quả được xác định là lực lượng tiên phong trong quá trình chuyển đổi xanh và nâng cao giá trị chế biến.
Đại diện Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết trọng tâm của ngành thủy sản năm 2026 là tháo gỡ hoàn toàn “thẻ vàng” IUU, đồng thời minh bạch hóa chuỗi cung ứng tôm, cá tra nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.
Song song với đó, việc áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, tận dụng phụ phẩm thủy sản để sản xuất collagen, bột cá và các sản phẩm giá trị gia tăng khác được xem là giải pháp quan trọng giúp giảm chi phí, nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero).
Đối với ngành gỗ, chiến lược xuất khẩu không còn dừng ở nguyên liệu hay sản phẩm thô mà chuyển mạnh sang thiết kế, xây dựng thương hiệu nội thất Việt Nam và sử dụng 100% gỗ có chứng chỉ quản lý rừng bền vững FSC. Đây được xem là “tấm vé” để sản phẩm gỗ Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào phân khúc cao cấp tại thị trường châu Âu và Mỹ.
Trong khi đó, ngành rau quả, điều và dừa vẫn đối mặt bài toán “được mùa mất giá”. Đại diện Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng đầu tư vào hệ thống kho lạnh, logistics và dây chuyền chế biến sâu là yêu cầu sống còn để kéo dài thời gian bảo quản, đa dạng hóa sản phẩm và giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.
Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu, hội nghị xác định nguồn lực tài chính giữ vai trò then chốt.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho biết sẽ tiếp tục triển khai các gói tín dụng ưu đãi dành cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ chế biến sâu, chuyển đổi xanh và giảm phát thải carbon. Đây được xem là giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng nghiêm ngặt từ các thị trường nhập khẩu.
Bên cạnh đó, hệ thống ngân hàng sẽ rà soát, đơn giản hóa thủ tục tiếp cận vốn cho hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ và vừa nhằm giúp các đơn vị này tái cơ cấu sản xuất, duy trì chuỗi cung ứng trong bối cảnh chi phí logistics và vật tư đầu vào vẫn ở mức cao.
Tận dụng FTA, mở rộng thị trường xuất khẩu
Một trong những lợi thế lớn của Việt Nam hiện nay là mạng lưới các Hiệp định thương mại tự do (FTA) rộng khắp. Tuy nhiên, theo đánh giá tại hội nghị, việc tận dụng ưu đãi thuế quan vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.
Các đại biểu cho rằng cần nâng cao vai trò của hệ thống thương vụ và tham tán thương mại Việt Nam ở nước ngoài, không chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin thị trường mà còn phải đóng vai trò như “hệ thống cảnh báo sớm” đối với các vụ kiện phòng vệ thương mại và thay đổi chính sách kỹ thuật tại nước sở tại.
Song song với các thị trường truyền thống, chiến lược đa dạng hóa xuất khẩu sang Trung Đông, châu Phi và thúc đẩy xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc cũng được xem là hướng đi quan trọng nhằm giảm phụ thuộc và gia tăng tính chủ động cho nông sản Việt Nam.
Tại hội nghị, đại diện UBND Cà Mau phản ánh những khó khăn về hạ tầng logistics tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long – vùng nguyên liệu nông sản lớn nhất cả nước.
Chi phí vận chuyển cao cùng sự thiếu đồng bộ trong liên kết vùng đang làm suy giảm sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Các địa phương kiến nghị Chính phủ tăng tính chủ động cho địa phương trong quản lý vùng trồng, vùng nuôi; đồng thời minh bạch hóa mã số vùng trồng thông qua hệ thống dữ liệu số kết nối từ sản xuất đến xuất khẩu.
Theo các chuyên gia, chỉ khi chuỗi dữ liệu được đồng bộ và minh bạch, nông sản Việt Nam mới có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn quốc tế.
Khép lại hội nghị, Bộ Nông nghiệp và Môi trường gửi đi thông điệp “Chủ động – Trách nhiệm – Đoàn kết”, nhấn mạnh sự đồng lòng giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người nông dân sẽ là nền tảng để ngành nông nghiệp Việt Nam chinh phục mục tiêu 74,2 tỷ USD trong năm 2026./.
