Vỡ òa khi thấy răng đười ươi
Ni Sư Thích Diệu Mơ (trụ trì chùa Nhẫm Dương) chia sẻ, trước đây tôi không hề biết những thứ mình nhặt được đều là cổ vật, chưa có kinh nghiệm bảo quản nên khi mang về rửa sạch đã bị bong tróc, sau này mỗi lần tìm được thứ gì tôi đã để phơi cho khô sẽ giữ được nguyên vẹn giá trị.
“Pongo. Đúng Pongo rồi” PGS.TS Nguyễn Lân Cường đã vui mừng reo lên khi tôi đưa cho ông ấy chiếc răng hoá thạch của đười ươi mà theo ông nhận định có khả năng từ khoảng 5 vạn năm đến 3 vạn năm trước, trong một lần ông về khảo cổ. Từ đó, tôi cứ nhặt nhạnh năm này qua năm khác, nhặt đến đâu, cất giữ đến đó. Nếu biết có ai đào được cổ vật ở khu núi này, tôi lại bỏ tiền ra chuộc lại và cất giữ tại chùa. Tích tiểu thành đại, bây giờ số lượng cổ vật ở đây nhiều lắm. Nhiều người đến hỏi mua cổ vật, trả giá cao bao nhiêu tôi cũng không bán”, ni Sư Thích Diệu Mơ nói.
Những năm qua, tại di tích chùa Nhẫm Dương, các nhà khảo cổ học đã liên tục tìm thấy một số hiện vật thời hậu kỳ đá mới - sơ kỳ thời đại kim khí. Đó là những loại đồ đá có kích thước lớn, những chiếc rìu, bôn hoặc cuốc đá có vai hình tứ giác. Những loại đồ đá này đã được ghè đẽo tạo hình còn thô.
Các nhà khảo cổ học còn phát hiện ra rìu gót vuông có trang trí hình hai người múa, chó săn, hai con hươu và hoa văn hình học Đông Sơn. Các loại rìu xéo gót vuông và gót tròn, gót nhọn, rìu đồng hình chữ nhật, rìu xèo cân, mai đồng, giáo đồng, qua đồng, thạp đồng, chuông đồng, dao đồng, giáo đồng, đồ đựng bằng đồng như rùi xéo, vòng đồng, muôi đồng, gương đồng.
Qua các hiện vật khảo cổ, có thể bước đầu phác hoạ đôi nét về đời sống vật chất và tinh thần của người Việt cổ ở Kinh Môn cách đây khoảng 4.000 năm, qua các di vật đá, di cốt, đồ gốm có thể thấy đây đã là một trung tâm tụ cư của người nguyên thuỷ.
Người nguyên thuỷ thời ấy đã biết khai hoang lập ấp bằng rìu đá, biết đến đun nấu bằng nồi gốm thô. Đến văn hoá Đông Sơn, đời sống nơi đây có sự chuyển biến vượt bậc. Trong hơn 2.000 năm, thư tịch cổ Việt Nam cho biết vùng đất Kinh Môn thuộc bộ Dương Tuyền của các vua Hùng và nước Văn Lang. Đây là nhà nước sơ khai đầu tiên trong lịch sử dân tộc. Nhà nước này dựa trên nền tảng vật chất là nền văn hoá Đông Sơn…
Đặc biệt, trong số xương hóa thạch tìm thấy thì quý nhất là hai chiếc răng người Homo sapiens (răng của người khôn ngoan trưởng thành). Hai chiếc răng này có ý nghĩa cực kỳ quan trọng. Có lẽ nhờ hai chiếc răng này mà Nhẫm Dương được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt.
Qua đó có thể thấy, các cuộc thám sát điền dã, khai quật của các chuyên gia tại di tích chùa Nhẫm Dương đều khẳng định các di chỉ khảo cổ học ở đây rất quan trọng, không chỉ có ý nghĩa về lịch sử, văn hoá quốc gia mà còn mang ý nghĩa quốc tế, rất cần được bảo vệ, khai quật để nghiên cứu những giá trị đặc biệt của khu di tích này.
Gìn giữ và phát huy giá trị lịch sử
Theo đánh giá của các nhà khảo cổ học, rất ít địa điểm khảo cổ học có giá trị đặc biệt như Nhẫm Dương. Nơi đây có chứa nhiều hiện vật minh chứng cho một quá trình lịch sử kéo dài, liên tục suốt hậu kỳ Cánh Tân, qua thời đại đá cũ, đá mới, kim khí đến tận thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn.
Các công trình nghiên cứu khảo cổ học thông qua các cuộc thám sát điền dã, nhất là hệ thống hiện vật khảo cổ đều khẳng định động Thánh Hoá và Hang Tối thuộc núi Nhẫm Dương là các di chỉ khảo cổ học quan trọng rất cần được bảo vệ, khai quật để nghiên cứu nhằm phát huy hết những giá trị đặc biệt của khu di tích này.
Những năm gần đây, trước khi sáp nhập địa giới hành chính, tỉnh Hải Dương nói chung, thị xã Kinh Môn nói riêng đã tranh thủ tối đa mọi nguồn lực phục vụ cho công tác bảo tồn, phát huy các giá trị đặc biệt của khu di tích Nhẫm Dương. Sở VH-TT&DL tỉnh này cũng xây dựng hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể lễ hội chùa Nhẫm Dương để đề nghị Bộ VH-TT&DL đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Địa phương này cũng đã cơ bản thi công nâng cấp, cải tạo đường dẫn vào khu di tích Nhẫm Dương với tổng kinh phí hàng chục tỷ đồng từ nguồn vốn đầu tư công. Các hoạt động khai thác đá tại khu vực này cũng đã được nghiêm cấm. Công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của nhân dân trong bảo tồn, gìn giữ phát huy những giá trị di tích lịch sử, văn hoá của khu di tích này được thực hiện thường xuyên.
Ông Nguyễn Văn Thành, chuyên viên phòng VH-XH phường Nhị Chiểu cho biết: “Để giữ gìn và phát huy giá trị vốn có của các khu di tích, nhiều năm qua địa phương đã thường xuyên tuyên truyền, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của nhân dân trong bảo tồn, gìn giữ phát huy những giá trị di tích lịch sử, văn hoá của khu di tích này”.
Theo đó, năm 2018 UBND thị xã đã phối hợp với Hội khảo cổ Học Việt Nam in ấn sách “Đến với vùng văn hóa Kinh Môn” nhằm tuyên truyền văn hóa Kinh Môn. Năm 2020, sau khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt nhiệm vụ lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt quần thể An Phụ - Kính Chủ - Nhẫm Dương, UBND tỉnh Hải Dương đã giao cho thị xã làm chủ đầu tư, hiện đơn vị tư vấn vẫn đang tiến hành làm quy hoạch để trình phê duyệt kịp thời.
Nhận định công tác bảo tồn, tu bổ, phục hồi Di tích là cần thiết, giữa năm 2025, Phó Thủ tướng Chính phủ Mai Văn Chính đã ký Quyết định số 1396/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Quần thể An Phụ - Kính Chủ - Nhẫm Dương.
Quy hoạch nhằm bảo tồn lâu dài các yếu tố gốc cấu thành di tích; giữ gìn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ của quần thể di tích với tư cách là một hợp phần của Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, hướng tới công nhận Di sản thế giới trong tương lai.
Bên cạnh đó, việc quy hoạch sẽ góp phần phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch văn hóa tâm linh và du lịch sinh thái bền vững. Một trong những nội dung trọng tâm là kết nối đồng bộ hệ thống giao thông nội bộ giữa các điểm di tích trong quần thể; đồng thời liên kết với các di tích và điểm đến du lịch khác trong và ngoài tỉnh.
Việc phê duyệt quy hoạch không chỉ là bước tiến quan trọng trong bảo tồn và phát huy giá trị Quần thể An Phụ - Kính Chủ - Nhẫm Dương, mà còn là động lực phát triển du lịch - kinh tế - văn hóa bền vững cho khu vực Đông Bắc nói chung, TP Hải Phòng và các địa phương lân cận nói riêng.
