Lâm phần VQG Pù Mát thuộc địa giới xã Môn Sơn rộng 37.358,99 ha, đơn vị có 05 Trạm Quản lý bảo vệ rừng (QLBVR) tại các điểm: Khe Kèm, Lục Dạ, Phà Lài, Cò Phạt và Làng Yên. Trong những năm qua, nhờ quy chế phối hợp tuần tra chặt chẽ giữa Vườn với các lực lượng vũ trang (Biên phòng, Công an, Quân sự) và người dân địa phương nên tài nguyên rừng được bảo vệ nghiêm ngặt, giữ nguyên hiện trạng đa dạng sinh học; tỷ lệ che phủ đạt 98,94%. Đặc biệt, nhờ công tác tuyên truyền đa dạng, thường xuyên giúp người dân hiểu được giá trị của rừng nên công tác phòng cháy chữa cháy rừng (PCCCR) được thực hiện tốt, trong năm 2025 không xảy ra bất kỳ vụ cháy rừng nào trên địa bàn.
Cũng trong năm qua, Vườn đã hoàn thành bàn giao về địa phương 223,57 ha đất ngoài quy hoạch lâm nghiệp (trong đó cấp GCN quyền sử dụng đất cho người dân Đan Lai 221,87 ha; giao 1,7 ha xây dựng Đồn Biên phòng Môn Sơn); đồng thời chuyển mục đích sử dụng 3,8 ha rừng sang đất quốc phòng.
Xác định người dân là hạt nhân bảo tồn, VQG Pù Mát đã triển khai đồng bộ các chính sách an sinh, tạo động lực kinh tế bền vững cho cộng đồng vùng đệm.
Vườn đã giao khoán 23.137,932 ha cho 09 cộng đồng dân cư (1.159 hộ), chi trả tổng kinh phí hơn 18,5 tỷ đồng (trung bình gần 16 triệu đồng/hộ/năm).
Trích 800 triệu đồng hỗ trợ phát triển sinh kế cho 16 cộng đồng (50 triệu đồng/cộng đồng) để nâng cấp hạ tầng thiết yếu (xây bờ rào, đổ bê tông đường nội bản, làm nhà vệ sinh, nhà văn hóa…), giúp diện mạo bản làng khang trang, cuộc sống người dân được cải thiện rõ nét. Đồng thời, hỗ trợ trên 386 triệu đồng cho UBND xã Môn Sơn phục vụ công tác quản lý.
Cung cấp 335 đàn ong và 4 thùng quay cho 3 bản (Làng Yên, Cò Phạt, Nam Sơn) tạo thu nhập ổn định. Phối hợp với Tổ chức FFI hỗ trợ bò giống, hàng ngàn gà giống cho 50 hộ tại bản Cò Phạt, bản Búng; tài trợ 70 triệu đồng xây dựng nhà ở cho 1 hộ nghèo tại bản Cò Phạt.
Giai đoạn 2019 – 2025, VQG Pù Mát khai thác và hỗ trợ hiệu quả các tuyến điểm du lịch, cho thuê môi trường rừng tại điểm du lịch Thác Kèm, hỗ trợ hoạt động du lịch trải nghiệm văn hóa bản địa người Thái, Đan Lai tuyến Đập Phà Lài – Cò Phạt; hỗ trợ thành lập 03 điểm du lịch cộng đồng hoạt động hiệu quả tại bản Khe Rạn, bản Nưa (xã Con Cuông) và bản Xiềng (xã Môn Sơn).
Bước sang giai đoạn mới, Vườn đã trình tỉnh phê duyệt “Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí giai đoạn 2024 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050”, thu hút thành công Công ty Cổ phần AB Nghệ An ký hợp đồng thuê môi trường rừng tại khu vực Thác Khe Kèm.
Hiện có 15,85 ha đất đã giao cho người dân Đan Lai nằm chồng lấn trong tổng số 2.286,29 ha quy hoạch cho thuê môi trường rừng. Trong đó, diện tích đất xây dựng công trình du lịch thuộc quyền sử dụng của người dân Đan Lai chỉ chiếm 2,10 ha/ 14,65 ha quy hoạch xây dựng (tỷ lệ 0,14%), vị trí này hoàn toàn là đất trống trảng cỏ, không ảnh hưởng đến rừng tự nhiên.
Để giải quyết bài toán này, UBND xã Môn Sơn và Ban Quản lý Vườn Quốc gia Pù Mát đã đưa ra 2 phương án. Phương án 1 là giao cho UBND xã Môn Sơn chủ trì kêu gọi nhà đầu tư và quản lý; có tính toán chi trả phần diện tích thuê môi trường rừng thuộc rừng VQG Pù Mát quản lý.
Đối với phương án 2, VQG Pù Mát chủ trì thực hiện theo đề án được phê duyệt, kêu gọi nhà đầu tư cho thuê môi trường rừng; có tính toán chi trả phần diện tích thuê môi trường rừng thuộc đất đã giao cho người dân Đan Lai. UBND xã Môn Sơn phối hợp chặt chẽ hỗ trợ công tác an ninh trật tự, quản lý tạm trú, tạm vắng. Riêng các đơn vị kinh doanh tại điểm Thác Kèm có trách nhiệm khai báo, nộp thuế đầy đủ và chịu sự giám sát an ninh của địa phương.
Trong thời gian tới, Ban Quản lý Vườn Quốc gia Pù Mát và UBND xã Môn Sơn sẽ nâng cao hơn nữa công tác phối hợp, tuyên truyền và cùng hành động để đảm bảo công tác bảo tồn đạt hiệu quả cao nhất. Đồng thời, hai bên sẽ tìm những phương án phù hợp nhất nhằm mở đường cho kinh tế du lịch địa phương "đón làn gió mới", từ đó giúp cải thiện, nâng cao cuộc sống người dân và đóng góp vào sự phát triển bền vững của vùng đất Môn Sơn./.
