Nhập siêu gia tăng nhưng chưa hẳn là tín hiệu tiêu cực
Sau nhiều năm duy trì trạng thái xuất siêu, cán cân thương mại của Việt Nam đang ghi nhận sự đảo chiều đáng chú ý. Số liệu từ cơ quan quản lý cho thấy mức nhập siêu liên tục tăng trong những tháng đầu năm. Riêng tháng 1, Việt Nam nhập siêu khoảng 1,78 tỷ USD; tháng 2 là 1,01 tỷ USD; tháng 3 ở mức 0,68 tỷ USD. Sang tháng 4, con số này tăng vọt lên gần 4 tỷ USD và tiếp tục lên 5,21 tỷ USD trong tháng 5, đưa tổng mức nhập siêu 5 tháng đầu năm lên khoảng 13,8 tỷ USD.
Đà tăng này tiếp tục kéo dài sang nửa đầu tháng 6. Theo số liệu từ cơ quan hải quan, kim ngạch xuất khẩu đạt 24,2 tỷ USD trong khi nhập khẩu lên tới 26,9 tỷ USD, khiến cán cân thương mại thâm hụt thêm khoảng 2,8 tỷ USD. Tính từ đầu năm đến ngày 15/6, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt gần 496,7 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt 239,9 tỷ USD và nhập khẩu đạt 256,7 tỷ USD, nâng mức nhập siêu lên gần 16,8 tỷ USD.
Mặc dù vậy, ông Lê Trung Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Thống kê, cho rằng việc đánh giá sức khỏe nền kinh tế không thể chỉ dựa vào con số nhập siêu. Theo ông, cần xem xét bản chất của dòng hàng hóa nhập khẩu để xác định tác động thực sự đối với tăng trưởng.
Ông Hiếu nhấn mạnh rằng nếu hàng nhập khẩu được sử dụng cho đầu tư, mở rộng sản xuất và nâng cao năng lực công nghiệp thì đây có thể là yếu tố tích cực cho nền kinh tế trong trung và dài hạn. Ngược lại, nếu nhập khẩu chủ yếu phục vụ tiêu dùng cuối cùng, tác động sẽ hoàn toàn khác.
Một trong những nguyên nhân khiến nhập siêu tăng là sự thay đổi trong cơ cấu nhập khẩu năng lượng. Trước đây, dầu thô từng là mặt hàng xuất khẩu quan trọng của Việt Nam, nhưng hiện nay phần lớn dầu thô được nhập khẩu để phục vụ các nhà máy lọc dầu trong nước. Theo thống kê, riêng nhóm xăng dầu đã đóng góp khoảng 8 tỷ USD vào mức nhập siêu trong 5 tháng đầu năm.
Bên cạnh đó, giá dầu thế giới tăng cũng khiến chi phí nhập khẩu năng lượng cao hơn, tạo thêm áp lực lên cán cân thương mại. Điều này đồng thời làm gia tăng nguy cơ tác động đến chi phí đầu vào của doanh nghiệp và mặt bằng giá trong nước thông qua các nhóm hàng liên quan như hóa chất, phân bón và nhiên liệu.
Dòng nhập khẩu đang hướng vào sản xuất và các dự án công nghệ cao
Dù nhập siêu mở rộng, cơ cấu hàng hóa nhập khẩu cho thấy nhu cầu của doanh nghiệp vẫn tập trung chủ yếu vào hoạt động sản xuất. Máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện hiện là nhóm hàng nhập khẩu lớn nhất với kim ngạch vượt 99,2 tỷ USD. Tiếp theo là máy móc, thiết bị và phụ tùng với hơn 31,1 tỷ USD.
Ngoài ra, nhiều nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất như vải, chất dẻo nguyên liệu, kim loại thường, sắt thép và xăng dầu cũng ghi nhận mức nhập khẩu tăng mạnh. Đây đều là các mặt hàng thiết yếu cho hoạt động chế biến, chế tạo và xuất khẩu.
Theo ông Lê Trung Hiếu, sự gia tăng nhập khẩu linh kiện điện tử, chip bán dẫn và nguyên vật liệu công nghệ cao phản ánh xu hướng mở rộng đầu tư của các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam. Nhiều tập đoàn quốc tế đang triển khai các dự án mới trong lĩnh vực điện tử và bán dẫn tại các địa phương như Phú Thọ, Thái Nguyên và một số trung tâm công nghiệp khác.
Trước khi các nhà máy chính thức đi vào vận hành, doanh nghiệp thường phải nhập khẩu khối lượng lớn máy móc, dây chuyền sản xuất, linh kiện và nguyên liệu đầu vào. Đây là hoạt động chuẩn bị cho sản xuất trong tương lai chứ không phải phục vụ tiêu dùng trước mắt.
Ông Hiếu cho biết thêm, trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy đầu tư hạ tầng số, công nghệ cao và nhiều dự án quy mô lớn, lượng máy móc thiết bị nhập khẩu sẽ tiếp tục tăng. Tuy nhiên, những tài sản này chỉ thực sự được ghi nhận đầy đủ vào quá trình tích lũy tài sản của nền kinh tế khi hoàn tất lắp đặt và đi vào hoạt động sản xuất.
Theo đánh giá của Cục Thống kê, việc phân tích chi tiết cơ cấu nhập khẩu hiện nay có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Cơ quan này đang phối hợp với các bộ, ngành để làm rõ tỷ trọng hàng hóa phục vụ sản xuất, đầu tư và tiêu dùng nhằm đánh giá chính xác tác động của nhập khẩu đối với tăng trưởng kinh tế.
Ở chiều ngược lại, xuất khẩu vẫn duy trì động lực từ khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo. Máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 63,5 tỷ USD; máy móc, thiết bị đạt gần 29,9 tỷ USD; điện thoại và linh kiện đạt khoảng 29 tỷ USD. Chỉ riêng ba nhóm hàng này đã mang về hơn 122 tỷ USD, chiếm trên một nửa tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước.
Tuy nhiên, bà Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê, lưu ý rằng nhập siêu vẫn là yếu tố làm giảm tốc độ tăng trưởng nếu hàng nhập khẩu chủ yếu phục vụ tiêu dùng trong nước. Theo bà, cần thêm dữ liệu chi tiết để xác định dòng vốn nhập khẩu đang chảy vào hoạt động đầu tư, tích lũy tài sản hay tiêu dùng cuối cùng.
Dù vậy, với việc phần lớn kim ngạch nhập khẩu hiện nay vẫn tập trung vào máy móc, thiết bị, linh kiện điện tử và nguyên vật liệu sản xuất, nhiều chuyên gia cho rằng mức nhập siêu hiện tại chưa phải tín hiệu đáng lo ngại. Ngược lại, đây có thể là dấu hiệu cho thấy doanh nghiệp đang chuẩn bị năng lực sản xuất mới, tạo nền tảng cho tăng trưởng xuất khẩu và phát triển công nghiệp trong các giai đoạn tiếp theo.
