Cơ hội bình đẳng cho mọi người
Theo đánh giá của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), thời gian qua cùng với sự quyết liệt của Chính phủ, các bộ ngành và địa phương, quá trình chuyển đổi số tại Việt Nam đã có những bước chuyển biến nhảy vọt. Việt Nam đã nhảy được 15 bậc, xếp vị trí thứ 71 trên tổng số 193 quốc gia và vùng lãnh thổ về chuyển đổi số. Đặc biệt, có tới 84% dân số Việt Nam đã có thể tiếp cận Internet với 78 triệu người sử dụng mạng để đọc tin tức và 722 triệu người hoạt động tích cực trên các nền tảng mạng xã hội. Đây là cơ sở nền tảng để phát triển xã hội số, kinh tế số và chính phủ số.
Với phương châm không để người khuyết tật nào bị bỏ lại phía sau, những năm qua, cả hệ thống chính trị đã vào cuộc hỗ trợ người khuyết tật vươn lên hòa nhập cộng đồng. Đặc biệt là hỗ trợ người khuyết tật tiếp cận và sử dụng công nghệ thông tin, tạo điều kiện cho họ hòa nhập cuộc sống một cách thuận lợi, đầy đủ hơn.
Trình bày tham luận tại Diễn đàn lắng nghe tiếng nói của người khuyết tật với Chủ đề “Thúc đẩy hòa nhập xã hội đối với người khuyết tật vì sự tiến bộ của cộng đồng” mới đây, ông Phạm Văn Thành, Chủ tịch Hội thanh niên khuyết tật Việt Nam cho biết: “Chuyển đổi số đã mang lại cho người khuyết tật nhiều cơ hội. Đơn cử như một bạn trẻ khiếm thị có thể "đọc" sách bằng phần mềm chuyển văn bản thành giọng nói. Một bạn khiếm thính có thể học trực tuyến với phụ đề đầy đủ. Một bạn khó khăn vận động có thể tham gia lớp học mà không cần rời khỏi nhà. Công nghệ đã biến giáo dục từ một đặc quyền thành một quyền lợi phổ cập. Máy in chữ nổi Braille kết hợp AI, ứng dụng học tập cá nhân hóa, nền tảng học trực tuyến – tất cả đang mở ra cánh cửa tri thức cho những ai từng bị giam cầm bởi rào cản vật chất.
Mở rộng cửa sổ việc làm: "Làm việc từ xa" – một khái niệm đã trở nên quen thuộc sau đại dịch – chính là cơ hội vàng cho người khuyết tật. Khi công việc được số hóa, khi giao tiếp qua màn hình, khi năng lực được đo bằng kết quả chứ không phải sự xuất hiện tại văn phòng, thì rào cản di chuyển không còn là vấn đề. Một minh chứng đáng tự hào: chương trình đào tạo ứng dụng công nghệ số AI của Hội TNKTVN phát động đã tiếp cận hơn 10.000 người khuyết tật, 70% hoàn thành khóa học, và 50% tiếp tục kinh doanh trực tuyến thành công. Từ livestream bán hàng, thiết kế đồ họa, lập trình phần mềm đến marketing số – người khuyết tật đang chứng minh.
Cải thiện quyền tiếp cận dịch vụ công: Thử tưởng tượng: một người khiếm thị có thể đăng ký thông tin người khuyết tật ngay trên smartphone mà không cần nhờ ai. Một người khó khăn vận động có thể làm thủ tục hành chính tại nhà mà không phải vượt qua những bậc thang không có dốc lăn. Ứng dụng "Đăng ký thông tin người khuyết tật" đã được thử nghiệm ở 9 tỉnh thành với 90.000 người tham gia. Đây không chỉ là tiến bộ kỹ thuật, mà là tiến bộ về phẩm giá con người – khi mỗi người khuyết tật có thể tự mình thực hiện các giao dịch mà không phải nhờ vả.
Nâng tầm độc lập và tự tin: Công nghệ không chỉ hỗ trợ, mà còn trao quyền. Ứng dụng "Be My Eyes" sử dụng AI để mô tả môi trường cho người khiếm thị. Ứng dụng "9999 hy vọng" giúp đọc sách, nghe tin, học tập, định vị. Bàn phím Braille trên Android giúp đánh chữ nhanh như người bình thường. Mỗi công nghệ này không chỉ là công cụ, mà là cầu nối tới độc lập, tự chủ và hòa nhập
Xóa nhòa “khoảng cách số” trong xã hội
Tuy nhiên, dù có nhiều tiến bộ, người khuyết tật vẫn đối mặt với hàng loạt rào cản khi tiếp cận công nghệ số. Thứ nhất, các nhà cung cấp dịch vụ công nghệ chưa thực sự chú trọng đến đối tượng này. Nhiều ứng dụng ngân hàng hoặc dịch vụ công còn yêu cầu xác thực phức tạp, gây khó khăn cho người khuyết tật về vận động hoặc thị giác.
Bên cạnh đó, hạ tầng internet tại một số khu vực, đặc biệt là nông thôn, vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu gọi video hoặc sử dụng phần mềm hỗ trợ chuyên biệt. Thứ ba, chi phí thiết bị hỗ trợ như máy tính hoặc phần mềm đọc màn hình còn cao, vượt quá khả năng tài chính của nhiều người khuyết tật.
Ngoài ra, các nền tảng số hiện nay chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn tiếp cận cho người khuyết tật, chẳng hạn như thiếu phụ đề, ký hiệu hoặc thiết kế không tương thích với phần mềm hỗ trợ. Những rào cản này khiến người khiếm thị gặp nhiều khó khăn trong việc tham gia vào các hoạt động số, từ học tập, làm việc đến giao tiếp xã hội.
Để giải quyết vấn đề này, ông Phạm Văn Thành đề xuất: "Cần có các chương trình hỗ trợ tài chính hoặc trợ giá thiết bị, đồng thời phát triển các công cụ số chuyên biệt, phù hợp với từng dạng khuyết tật. Việc đầu tư vào các giải pháp công nghệ phù hợp sẽ giúp người khuyết tật hòa nhập tốt hơn, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống và khả năng tham gia vào nền kinh tế số.
Bên cạnh đó, cần có chính sách ưu đãi cụ thể như miễn giảm thuế, hỗ trợ vốn cho doanh nghiệp phát triển công nghệ hỗ trợ người khuyết tật. Thành lập Ban đánh giá tiếp cận số có sự tham gia của người khuyết tật để kiểm tra, đánh giá định kỳ.
Đồng thời, để thúc đẩy môi trường công nghệ số tiếp cận cho mọi người, đặc biệt là người khuyết tật cần nâng cao nhận thức và kỹ năng số thông qua đào tạo và tiếp cận công cụ trợ năng. Tham gia vào quá trình thiết kế, thử nghiệm sản phẩm công nghệ và góp ý chính sách. Vận động xây dựng chính sách số bao trùm, đảm bảo tiêu chuẩn tiếp cận. Xây dựng cộng đồng hỗ trợ, chia sẻ kinh nghiệm và khuyến khích ứng dụng công nghệ trong học tập, làm việc, khởi nghiệp."Chủ tịch Hội thanh niên khuyết tật Việt Nam cho hay.
Để công nghệ trở thành công cụ hữu ích thì trách nhiệm không chỉ thuộc về Nhà nước, doanh nghiệp hay tổ chức xã hội mà chính mỗi cá nhân người khuyết tật cần chủ động học hỏi, thích nghi, tận dụng nền tảng trực tuyến để nâng cao kỹ năng, mở rộng tri thức và tham gia sâu hơn vào đời sống chính trị - kinh tế - văn hóa – xã hội. Mỗi tổ chức Hội Người khuyết tật phải trở thành cầu nối mạnh mẽ, giúp hội viên tiếp cận và ứng dụng công nghệ số hiệu quả. Đồng thời, thúc đẩy xây dựng một môi trường số dễ tiếp cận, thân thiện và bình đẳng cho tất cả mọi người.
