Tuy nhiên, để phương tiện này thực sự trở thành một mắt xích của giao thông xanh, cần nhìn nhận đầy đủ cả lợi ích, giới hạn và điều kiện hạ tầng đi kèm.
Bước chuyển giữa xe xăng và xe điện
Xe hybrid sử dụng kết hợp động cơ đốt trong và một hoặc nhiều mô-tơ điện. Tùy công nghệ, xe có thể sử dụng năng lượng từ động cơ xăng, mô-tơ điện hoặc phối hợp cả hai. Hệ thống phanh tái sinh cho phép thu hồi một phần năng lượng trong quá trình giảm tốc và phanh để nạp lại cho pin. Đây là điểm khác biệt đáng chú ý so với xe sử dụng động cơ đốt trong truyền thống. Trong điều kiện đô thị, khi phương tiện thường xuyên dừng, khởi động và di chuyển với tốc độ thấp, hệ thống hybrid có thể tận dụng mô-tơ điện để giảm mức tiêu thụ nhiên liệu.
Với hybrid cắm sạc (PHEV), pin có dung lượng lớn hơn và có thể sạc trực tiếp từ nguồn điện bên ngoài. Phương tiện có thể chạy bằng điện trong một quãng đường nhất định trước khi động cơ đốt trong tham gia. Trong khi đó, hybrid thông thường không cần cắm sạc, bởi pin được nạp chủ yếu thông qua phanh tái sinh và động cơ. Sự đa dạng về công nghệ khiến hybrid trở thành một lựa chọn phù hợp với những thị trường đang trong quá trình chuyển đổi, khi mạng lưới trạm sạc xe điện chưa phủ rộng.
Giảm nhiên liệu, giảm phát thải trong đô thị
Giao thông đường bộ là một trong những nguồn phát thải quan trọng tại các đô thị. Bên cạnh khí nhà kính, phương tiện giao thông còn liên quan đến các chất ô nhiễm không khí như oxit nitơ và bụi mịn. Việc giảm mức tiêu thụ nhiên liệu của phương tiện có ý nghĩa trực tiếp đối với mục tiêu giảm phát thải. Xe hybrid có thể phát huy ưu thế ở những tuyến đường thường xuyên ùn tắc, nơi xe liên tục tăng tốc, giảm tốc và dừng chờ.
Khi xe dừng, động cơ có thể tự động ngắt; khi bắt đầu di chuyển, mô-tơ điện hỗ trợ quá trình tăng tốc. Ở một số điều kiện, hệ thống điều khiển có thể ưu tiên sử dụng điện hoặc phối hợp hai nguồn động lực nhằm tối ưu hiệu suất.
Tuy nhiên, mức giảm nhiên liệu và phát thải thực tế phụ thuộc vào nhiều yếu tố như công nghệ xe, dung lượng pin, điều kiện giao thông, tốc độ, địa hình, thói quen lái xe và cách bảo dưỡng. Vì vậy, không nên xem hybrid là phương tiện “không phát thải”. Xe hybrid vẫn sử dụng nhiên liệu hóa thạch và vẫn phát sinh khí thải từ động cơ đốt trong.
PHEV và câu chuyện nguồn điện
Xe hybrid cắm sạc được xem là một bước tiến khác trong quá trình điện hóa giao thông. Khi được sạc thường xuyên và sử dụng chủ yếu trong phạm vi phù hợp với khả năng vận hành bằng điện, PHEV có thể giảm đáng kể nhu cầu sử dụng động cơ đốt trong. Tuy nhiên, hiệu quả môi trường của phương tiện điện hóa không chỉ phụ thuộc vào bản thân chiếc xe mà còn liên quan đến nguồn điện sử dụng để sạc pin.
Nếu điện được sản xuất với tỷ trọng lớn từ các nguồn năng lượng tái tạo, lợi ích về giảm phát thải trong toàn bộ vòng đời phương tiện có thể được cải thiện. Ngược lại, nếu hệ thống điện phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch, lợi ích phát thải của xe điện hóa cần được đánh giá trên toàn bộ chuỗi từ sản xuất điện đến sử dụng phương tiện. Điều này cho thấy giao thông xanh không thể tách rời quá trình chuyển đổi năng lượng. Điện hóa phương tiện cần được thực hiện đồng thời với phát triển năng lượng sạch, nâng cấp lưới điện và tăng khả năng tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo.
Hạ tầng vẫn là bài toán lớn
Một trong những ưu điểm của hybrid tại Việt Nam là người sử dụng không phải phụ thuộc hoàn toàn vào mạng lưới trạm sạc. Đây là lợi thế trong giai đoạn hạ tầng sạc chưa đồng đều giữa các khu vực. Tuy nhiên, với PHEV, hệ thống sạc vẫn đóng vai trò quan trọng. Nếu người sử dụng không có điều kiện sạc thường xuyên, phương tiện có thể phải vận hành bằng động cơ đốt trong nhiều hơn, làm giảm lợi ích mà công nghệ hybrid mang lại.
Do đó, phát triển giao thông xanh cần được nhìn nhận dưới góc độ hệ sinh thái. Không chỉ có phương tiện, mà còn phải có trạm sạc, nguồn điện, giao thông công cộng, quy hoạch đô thị, bãi đỗ xe và hệ thống quản lý giao thông thông minh. Ở các đô thị lớn, nếu chỉ thay thế xe xăng bằng xe hybrid mà không giải quyết ùn tắc, nhu cầu đi lại và mật độ phương tiện cá nhân, bài toán môi trường sẽ chưa được giải quyết toàn diện.
Không chỉ thay đổi chiếc xe
Giao thông xanh không đơn thuần là thay một chiếc xe sử dụng xăng bằng một chiếc xe sử dụng ít xăng hơn hoặc có thêm mô-tơ điện. Mục tiêu rộng hơn là xây dựng hệ thống giao thông sử dụng năng lượng hiệu quả, giảm phát thải và đáp ứng nhu cầu đi lại bền vững. Trong hệ thống đó, xe hybrid có thể đóng vai trò là một giải pháp chuyển tiếp.
Những người chưa thể chuyển ngay sang xe thuần điện vẫn có thể lựa chọn phương tiện có hiệu suất năng lượng cao hơn xe động cơ đốt trong truyền thống. Đối với các đô thị đông dân, chính sách giao thông xanh cần đồng thời thúc đẩy vận tải công cộng, đường sắt đô thị, xe buýt điện, xe đạp, đi bộ và các hình thức giao thông chia sẻ. Khi người dân có nhiều lựa chọn thuận tiện, nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân sẽ có điều kiện giảm xuống.
Cần cách tiếp cận theo vòng đời
Một vấn đề khác cần được quan tâm là đánh giá tác động môi trường của phương tiện trong toàn bộ vòng đời. Không chỉ lượng nhiên liệu tiêu thụ khi xe vận hành, quá trình sản xuất thép, nhựa, linh kiện điện tử, pin; vận chuyển, bảo dưỡng và xử lý phương tiện khi hết vòng đời đều tạo ra tác động môi trường.
Đối với xe hybrid, pin có dung lượng nhỏ hơn nhiều mẫu xe thuần điện, nhưng vẫn cần được quản lý, thu hồi và xử lý phù hợp khi hết thời hạn sử dụng. Việc xây dựng chuỗi thu gom, tái sử dụng và tái chế pin sẽ ngày càng cần thiết khi số lượng phương tiện điện hóa tăng lên.
Đây cũng là cơ hội để phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành công nghiệp ô tô. Các vật liệu có giá trị trong pin và linh kiện có thể được thu hồi, tái chế, qua đó giảm nhu cầu sử dụng tài nguyên nguyên sinh và hạn chế chất thải.
Hybrid trong hành trình giao thông xanh
Trong tiến trình chuyển đổi giao thông, không có một công nghệ duy nhất phù hợp với mọi loại phương tiện, mọi địa bàn và mọi nhu cầu sử dụng. Xe điện thuần túy, hybrid, hybrid cắm sạc, phương tiện sử dụng hydro và các loại nhiên liệu ít carbon có thể cùng tồn tại trong những giai đoạn khác nhau của quá trình chuyển đổi.
Với Việt Nam, xe hybrid có thể là một trong những giải pháp góp phần giảm tiêu thụ nhiên liệu và phát thải trong giai đoạn hạ tầng giao thông điện hóa tiếp tục được hoàn thiện. Nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào cách phương tiện được sử dụng, chất lượng công nghệ, nguồn năng lượng và chính sách phát triển giao thông tổng thể.
Bài toán giao thông xanh vì thế không dừng lại ở việc “đổi xe”. Đó là quá trình thay đổi cả phương tiện, hạ tầng, năng lượng, quy hoạch và thói quen đi lại. Trong bức tranh ấy, xe hybrid có thể là một mắt xích chuyển tiếp, giúp quá trình điện hóa giao thông diễn ra từng bước, đồng thời tạo thêm thời gian để hạ tầng năng lượng và giao thông thích ứng với một nền kinh tế carbon thấp.
