Bắt đầu từ tình yêu với sen
Sinh năm 1986, trú tại Tổ dân phố Tân Hồ, phường Đông Tiến, tỉnh Thanh Hóa, chị Thu tốt nghiệp ngành sư phạm và từng có thời gian đứng lớp. Sau khi lập gia đình, chị chuyển sang kinh doanh đồ điện gia dụng. Công việc không liên quan đến đồng ruộng, nhưng tình yêu thiên nhiên, cây cỏ và hoa lá luôn hiện diện trong cuộc sống của chị, đặc biệt là tình yêu dành cho hoa sen.
Không chỉ yêu vẻ đẹp của sen, chị Thu còn có một nỗi trăn trở khác. Trong quá trình quan sát sản xuất nông nghiệp, chị chứng kiến việc sử dụng thuốc hóa học trên đồng ruộng và lo ngại về câu chuyện an toàn của nông sản khi đến tay người tiêu dùng. Từ đó, chị bắt đầu nghĩ đến việc tạo ra những sản phẩm từ sen theo hướng an toàn, tận dụng chính những giá trị mà cây sen có thể mang lại.
Ý tưởng ấy gặp đúng một vùng đất đang cần một hướng đi mới. Tại Tân Hồ có những diện tích ruộng thấp trũng, thường xuyên ngập nước, việc trồng lúa chỉ làm được một vụ nên hiệu quả kinh tế thấp. Với nhiều hộ dân, đây là vùng đất khó để đầu tư. Với chị Thu, đó lại là nơi có thể bắt đầu một thử nghiệm mới.
Tháng 10/2019, chị ký hợp đồng thuê lại đất của các hộ dân. Đầu năm 2020, những giống sen đầu tiên được đưa về. 5ha ruộng bắt đầu được cải tạo để chuyển sang trồng sen.
“Đây là vùng trũng, nếu làm lúa thì chỉ được một vụ do ngập lụt, hiệu quả kinh tế thấp. Tôi lại yêu thiên nhiên, đặc biệt là sen, nên muốn thử cải tạo vùng đất này để trồng sen, sau đó phát triển các sản phẩm từ sen”, chị Thu chia sẻ.
Bắt tay vào việc, chị phải tự học gần như từ đầu. Từ lựa chọn giống, chăm sóc, điều tiết nước đến xử lý từng vấn đề phát sinh trên đồng ruộng đều là những kinh nghiệm phải tích lũy qua thực tế. Người từng đứng lớp rồi kinh doanh đồ điện gia dụng nay dành phần lớn thời gian cho một công việc hoàn toàn mới.
Nhưng chị không đặt mục tiêu đơn giản là có một đầm sen đẹp. Ngay khi đưa những giống sen đầu tiên xuống ruộng, chị đã nghĩ đến việc làm thế nào để cây sen tạo ra giá trị lâu dài hơn một mùa hoa.
Từ một vùng sen đến HTX Sen Xứ Thanh
Khoảng 10 giống sen được chị Thu đưa vào sản xuất. Mỗi giống có đặc điểm riêng, vừa phục vụ cảnh quan, vừa cung cấp nguyên liệu. Từ 5ha trực tiếp thuê tại Tân Hồ, chị từng bước mở rộng bằng hình thức liên kết với các vùng sản xuất khác. Tổng diện tích vùng sen hiện khoảng 20ha, trong đó có khoảng 10ha liên kết tại Bắc Ninh và 5ha tại Hà Nội.
Khi diện tích tăng lên, câu chuyện không còn dừng ở việc trồng sen. Chị Thu nhận ra muốn mô hình có thể phát triển thì phải giữ lại nhiều hơn giá trị của cây sen sau thu hoạch. Hoa có mùa, nhưng hạt, củ và các bộ phận khác của cây có thể tiếp tục được chế biến thành sản phẩm.
Năm 2024, chị thành lập HTX Sen Xứ Thanh với 7 thành viên. Đây là bước chuyển từ một mô hình do cá nhân tự gây dựng sang tổ chức sản xuất, liên kết vùng nguyên liệu và phát triển sản phẩm. HTX hiện có hơn 10 sản phẩm từ sen như tinh bột củ sen, trà củ sen, miến sen, hạt sen tươi, hạt sen khô...
Trong số đó, miến sen là sản phẩm được chú trọng phát triển. Cùng với tinh bột củ sen, trà củ sen và các sản phẩm từ hạt, việc chế biến giúp nguyên liệu sen có thời gian sử dụng dài hơn, mở rộng khả năng tiêu thụ và giảm sự phụ thuộc vào những tháng cao điểm của mùa sen.
Đây cũng là phần quan trọng trong ý tưởng ban đầu của chị Thu. Chị muốn tạo ra những sản phẩm có nguồn nguyên liệu rõ ràng, hướng đến sự an toàn thay vì chỉ bán nông sản thô. Từ một loài hoa vốn quen thuộc, chị tìm cách tạo nên một chuỗi sản phẩm để giá trị của cây sen được giữ lại lâu hơn sau khi rời khỏi ruộng.
Công việc của chị vì thế không chỉ diễn ra trên những ao sen. Những ngày vào vụ, ngoài việc chăm sóc và thu hái, chị còn trực tiếp tham gia tách hạt, lựa nguyên liệu, tìm cách bảo quản và đưa sản phẩm đến khách hàng. Hình ảnh người chủ HTX ngồi tách từng hạt sen giữa mùa vụ cho thấy quy mô của mô hình vẫn còn khiêm tốn, nhưng cũng cho thấy sự trực tiếp và sát sao của người khởi xướng.
Bà Lê Thị Ngoan, 63 tuổi, là một trong những lao động gắn bó với vùng sen từ năm 2020. Bà đã chứng kiến từ những ngày đầu chị Thu cải tạo ruộng, đưa giống sen về trồng đến khi hình thành vùng sản xuất và phát triển sản phẩm.
Công việc vẫn mang tính mùa vụ khá rõ. Từ cuối tháng 5 đến khoảng tháng 7 là thời điểm vùng sen vào vụ, lượng công việc và nhu cầu lao động tăng lên. Ngoài thời gian cao điểm, mô hình duy trì khoảng 2-3 lao động thường xuyên. Chính điều này đặt ra yêu cầu phải chế biến sản phẩm và mở rộng thị trường để cây sen có thể tạo ra giá trị trong thời gian dài hơn.
Hiện sản phẩm của HTX chủ yếu được tiêu thụ qua các kênh trực tuyến. Mỗi năm, vùng sen đón khoảng 1.000 lượt khách đến tham quan, trải nghiệm. Sản phẩm không chỉ được khách hàng trong nước tìm mua mà còn tiếp cận người Việt Nam đang sinh sống ở nước ngoài và nhận được những phản hồi tích cực.
Với một mô hình còn nhỏ, bán hàng trực tuyến giúp HTX tiếp cận khách hàng ở nhiều địa phương mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống phân phối truyền thống. Tuy nhiên, chị Thu hiểu rằng để đi xa hơn, sản phẩm phải giữ được chất lượng ổn định, vùng nguyên liệu phải được kiểm soát và câu chuyện an toàn phải được chứng minh bằng chính quá trình sản xuất.
Doanh thu hiện đạt khoảng 200-300 triệu đồng mỗi năm. Đây chưa phải con số lớn, nhưng với chị Thu, giá trị của mô hình không chỉ nằm ở doanh thu. Từ vùng ruộng trũng chỉ làm được một vụ lúa, người dân có thêm một hướng sản xuất; một số lao động có thêm việc làm; cây sen được khai thác thành nhiều sản phẩm thay vì chỉ bán hoa hoặc nguyên liệu thô.
Làm kinh tế từ điều mình yêu
Con đường trồng sen của chị Thu chưa phải một câu chuyện thành công đã hoàn tất. Phía trước vẫn còn những bài toán về thị trường, quy mô sản xuất, tính mùa vụ và khả năng nâng cao giá trị sản phẩm. Nhưng sau nhiều năm, một điều đã rõ: vùng đất từng được xem là kém hiệu quả đã tìm được một hướng khai thác phù hợp hơn.
Điều đáng chú ý ở câu chuyện này nằm ở điểm xuất phát. Chị Thu không phải người làm nông nghiệp lâu năm, cũng không bước vào lĩnh vực này vì nhìn thấy một cơ hội kinh doanh đã có sẵn. Chị bắt đầu từ tình yêu thiên nhiên, từ sự yêu thích hoa sen và từ trăn trở trước việc sử dụng hóa chất trong sản xuất nông nghiệp.
Từ những trăn trở ấy, chị tìm đến cây sen. Từ cây sen, chị tìm cách tạo ra sản phẩm. Từ sản phẩm, chị xây dựng HTX và mở rộng vùng nguyên liệu. Con đường ấy không diễn ra trong một mùa vụ, mà được hình thành qua nhiều năm vừa làm vừa học, vừa thử nghiệm vừa điều chỉnh.
5ha ruộng trũng ban đầu vì thế có ý nghĩa nhiều hơn một diện tích sản xuất. Nó là nơi chị Thu thử một cách làm khác với vùng đất cũ, đồng thời thử chứng minh rằng nông nghiệp nếu được gắn với chế biến và thị trường có thể tạo ra nhiều giá trị hơn so với việc chỉ bán nguyên liệu.
Trong hành trình ấy, sen vừa là cây trồng, vừa là nguyên liệu, vừa là cảnh quan. Những ngày cuối tháng 5, khi mùa sen bắt đầu, khách tìm đến tham quan; đến mùa thu hoạch, hạt sen được tách, phơi và đưa vào chế biến; sau đó, những sản phẩm từ sen tiếp tục được bán qua các kênh trực tuyến. Một vòng đời mới của cây sen đang được hình thành từ chính vùng ruộng từng chỉ có một vụ lúa.
Trở lại với những đài sen chị Thu đang tách hạt, công việc ấy có vẻ bình thường nếu chỉ nhìn vào từng động tác. Nhưng mỗi hạt sen được lựa ra lại là một phần của câu chuyện lớn hơn: từ đất, cây trồng, thu hoạch đến sản phẩm và người tiêu dùng.
Có thể HTX Sen Xứ Thanh vẫn còn nhỏ, doanh thu chưa cao và hành trình phía trước còn nhiều thử thách. Nhưng từ 5ha ruộng trũng ở Tân Hồ, chị Thu đã đặt những viên gạch đầu tiên cho một hướng khởi nghiệp gắn với thiên nhiên và nông nghiệp an toàn.
Điều chị tìm kiếm không chỉ là một mùa sen đẹp. Đó là cách để cây sen tạo ra giá trị lâu hơn, sản phẩm đến tay người tiêu dùng với sự tin cậy hơn và vùng đất quê mình có thêm một sinh kế phù hợp.
Từ những đài sen được hái xuống giữa mùa vụ, những hạt sen tiếp tục được tách ra, phơi khô rồi đi vào hành trình mới. Cũng như vậy, từ một tình yêu rất riêng với hoa sen, chị Thu đang từng bước tạo dựng một câu chuyện rộng hơn: khởi nghiệp từ sen, làm sản phẩm từ sen và tìm một hướng đi bền vững hơn cho chính vùng đất quê mình.
