Việc điều chỉnh tăng mức hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nông dân theo quy định mới đang tạo thêm kỳ vọng mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội. Tuy nhiên, từ chính sách đến quyết định tham gia của người dân vẫn còn một khoảng cách nhất định, đòi hỏi những giải pháp sát thực tế hơn để chính sách đi vào cuộc sống.
Trước Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, cử tri tỉnh Ninh Bình đã kiến nghị Chính phủ nghiên cứu chính sách hỗ trợ đóng BHXH tự nguyện cho nông dân, đồng thời mở rộng các gói tham gia nhằm khuyến khích người dân tham gia. Trả lời kiến nghị này, Bộ Tài chính cho rằng một trong những nguyên nhân khiến độ bao phủ BHXH tự nguyện tăng chậm là mức hỗ trợ đóng cho người tham gia còn thấp.
Trên cơ sở đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 159/2025 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật BHXH về BHXH tự nguyện, với nhiều điều chỉnh theo hướng tăng mức hỗ trợ. Theo quy định mới, Nhà nước hỗ trợ tiền đóng BHXH tự nguyện theo tỷ lệ phần trăm trên mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn. Cụ thể, người thuộc hộ nghèo, người sinh sống tại xã đảo, đặc khu được hỗ trợ 50%; hộ cận nghèo được hỗ trợ 40%; người dân tộc thiểu số được hỗ trợ 30%; các đối tượng còn lại được hỗ trợ 20%. So với quy định trước đây, các mức hỗ trợ này đều được nâng lên đáng kể và mở rộng thêm nhóm đối tượng được thụ hưởng.
Nghị định cũng quy định trường hợp người tham gia thuộc nhiều nhóm hỗ trợ khác nhau thì được hưởng mức cao nhất. Đồng thời, căn cứ điều kiện kinh tế – xã hội và khả năng cân đối ngân sách, UBND các tỉnh, thành phố có thể trình HĐND cùng cấp quyết định hỗ trợ thêm mức đóng BHXH tự nguyện ngoài phần hỗ trợ của Trung ương.
Theo Bộ Tài chính, việc điều chỉnh chính sách theo hướng tăng hỗ trợ và trao thêm dư địa cho địa phương nhằm khuyến khích người dân, đặc biệt là nông dân và lao động khu vực phi chính thức, tham gia BHXH tự nguyện, từng bước mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội.
Tuy vậy, ghi nhận thực tế cho thấy bên cạnh sự đồng tình, người dân vẫn còn nhiều băn khoăn. Nhiều ý kiến cho rằng việc tăng mức hỗ trợ là tín hiệu tích cực nhưng chưa đủ sức thuyết phục để người dân gắn bó lâu dài. Mức hỗ trợ dù được nâng lên nhưng vẫn tính trên mức đóng tối thiểu, trong khi thu nhập của nông dân và lao động tự do không ổn định, khiến việc duy trì đóng đều trong thời gian dài gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, BHXH tự nguyện vẫn đòi hỏi cam kết dài hạn, làm gia tăng tâm lý e dè khi tham gia.
Theo Thạc sĩ Nguyễn Đức Hiếu, Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP.HCM, kiến nghị của cử tri Ninh Bình và phản hồi của Bộ Tài chính đã phản ánh đúng một vấn đề mang tính cơ cấu của hệ thống BHXH tự nguyện hiện nay là độ bao phủ thấp và tăng chậm, đặc biệt trong nhóm nông dân và lao động khu vực phi chính thức. Đây là nhóm chiếm tỷ lệ lớn trong lực lượng lao động nhưng lại dễ bị tổn thương nhất khi về già.
Ông cho rằng việc Bộ Tài chính thừa nhận mức hỗ trợ đóng BHXH tự nguyện còn thấp là đánh giá xác đáng. Theo thiết kế trước đây, Nhà nước chỉ hỗ trợ theo tỷ lệ phần trăm trên mức đóng tối thiểu, trong khi thu nhập của nông dân và lao động tự do thường bấp bênh, chịu nhiều rủi ro. Mức hỗ trợ thấp trở thành gánh nặng tài chính trung hạn, nhất là khi quyền lợi chủ yếu tập trung vào hưu trí và tử tuất, thiếu các chế độ ngắn hạn như ốm đau, thai sản, làm giảm sức hấp dẫn của chính sách.
Theo chuyên gia này, việc ban hành Nghị định số 159/2025 cho thấy Nhà nước đã nhận thức rõ yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý để thúc đẩy bao phủ an sinh. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của chính sách sẽ phụ thuộc vào mức độ cải thiện thực chất của hỗ trợ tài chính và khả năng thiết kế các gói tham gia linh hoạt. Nếu chỉ dừng lại ở việc ban hành văn bản mà không có cơ chế hỗ trợ đủ mạnh và linh hoạt, nguy cơ hàng triệu nông dân và lao động tự do không được bảo vệ an sinh khi về già vẫn hiện hữu, kéo theo gánh nặng cho gia đình, cộng đồng và ngân sách nhà nước.
Từ góc độ chính sách, các chuyên gia cho rằng cần tiếp cận theo hướng phân tầng và mục tiêu hóa hỗ trợ, tập trung mạnh hơn vào các nhóm dễ bị tổn thương như hộ nghèo, cận nghèo, nông dân thu nhập thấp và vùng sâu, vùng xa.
Đồng thời, việc mở rộng các gói tham gia cần thực sự linh hoạt, không chỉ ở phương thức đóng theo tháng, quý hay vụ mùa mà còn ở thiết kế quyền lợi theo lộ trình, cho phép người dân điều chỉnh mức đóng phù hợp với thu nhập biến động, qua đó giảm tâm lý e ngại cam kết dài hạn – rào cản lớn nhất hiện nay đối với BHXH tự nguyện.
