Một năm có ba cái Tết
Khác với dân tộc Kinh và các dân tộc khác, trong năm, người Thái Tày Khăng tổ chức ăn nhiều cái Tết, trong đó, Tết Truyền thống của họ là vào dịp rằm tháng 7 là cái tết lớn nhất.
Ngoài ăn Tết Cổ truyền vào dịp năm mới như những dân tộc khác thì Tết Truyền thống và Tết to nhất của người Thái Tày Khăng là vào các ngày từ 14 đến hết ngày 16/7 âm lịch hàng năm (trùng với tục ăn rằm tháng 7 của dân tộc Kinh). Bên cạnh đó, người Thái Tày Khăng còn có Tết Khau Búa Xà (Tết Hoa quả) vào dịp đầu tháng 8 âm lịch. Chính những đặc điểm này đã làm cho người Thái ở Nghệ An có nền văn hóa phong phú đa dạng và đặc sắc nhất so với cộng đồng các dân tộc Thái khác.
Trong dịp Tết truyền thống vào dịp rằm tháng 7, cũng như cách ăn tết của các đồng bào dân tộc khác ở Nghệ An, Tết của người Thái Tày Khăng có nhiều hoạt động văn hoá tâm linh truyền thống như cúng tế, vui chơi và ăn uống. Tuy nhiên, trên mâm cúng và các hoạt động cúng tế của người Thái Tày Khăng có “màu sắc” khác biệt so với các dòng Thái khác.
Hiện nay, nhóm người Thái Tày Khăng vẫn giữ được tục cúng thờ tổ tiên vào ba ngày tết truyền thống. Trên mâm cơm cúng tổ tiên không thể thiếu bánh chưng, thịt cá, thịt gà, 5 đến 6 gói moọc - sản vật gắn liền với nông nghiệp. Khi cúng phải để bánh chưng nguyên chiếc, sau khi cúng mới cắt bánh.
Người Thái Tày Khăng quan niệm, cúng bánh chưng nguyên chiếc thể hiện sự tôn kính, vẹn nguyên tình thương giữa người đang sống với những người đã khuất. Đặc biệt, mâm cúng của người Thái Tày Khăng còn có cây mía, hoa quả…
Theo bà Kha Thị Tồn, một người già tại bản Xốp Thặp - xã Hữu Kiệm chia sẻ, cây mía tượng trưng cho vị ngọt ngào của cuộc sống, các gói moọc thể hiện cho sự đủ đầy no ấm, bánh chưng là tinh hoa của trời đất giữa năm cũ chuyển sang năm mới. Việc dâng lên tổ tiên những lễ vật này thể hiện lòng thành kính, biết ơn và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu trong năm mới.
Trong ngày Tết ở bản của người Thái Tày Khăng, trước mỗi cửa nhà đều treo các gói bánh chưng. Theo họ, việc này để cúng cho các cô hồn không nơi nương tựa.
Mỗi cái Tết mang theo một ước vọng
Vào ngày Tết, các hộ dân trong bản đều mang một mâm cỗ đến nhà thầy mo để làm lễ cúng cầu an cho dân bản, gia đình. Người chủ mo đứng trước bàn thờ cúng, khấn vái xua đuổi điềm xấu và cầu mong cho người dân bản mình một năm mới bình an, mùa màng tươi tốt. Sau khi việc cúng bái đã xong, ông mo sẽ lấy từng phần lễ trên mâm cúng chia đều cho những hộ trong bản để mọi người cùng hưởng lộc.
Ông Lô Xu Lin thầy mô ở bản Piêng Hòm, xã Nậm Cắn cho biết, bản thân ông đã làm mo bản đã được 15 năm. Chỉ khi nào ông mất đi thì người dân trong bản mới có quyền thay thầy mo khác. Việc chọn ra mo bản theo ông cũng rất khắt khe theo một quy trình nhất định chứ không phải ai muốn làm cũng được. Khi một mo làng mất đi, người dân trong bản chọn ra 3 thầy mo “cao tay” nhất. Những ông mo này phải đảm nhiệm được các công việc tâm linh từ mường bản trở lên mới được đưa vào danh sách chọn lựa.
Ngoài Tết truyền thống, người Thái Tày Khăng ở Nghệ An còn có một cái tết khác không kém phần linh thiêng và trang trọng, đó là Tết Khâu Búa Xà (Tết Hoa quả).
Trong ngày Tết Khâu Búa Xà, người dân sẽ dâng hoa quả, các sản phẩm nông nghiệp cho thần sông, thần núi, ma bản, ma mường, ông bà tổ tiên. Tết Khâu Búa Xà là hoạt động văn hoá mang nhiều ý nghĩa với cộng đồng người Thái. Các nghi lễ trong ngày tết thể hiện ước mong về một năm mùa màng bội thu, quang năm no ấm, đủ đầy. Tết này diễn ra từ 29/7 âm lịch và kéo dài trong vòng 7 ngày. Hiện nay, tết Hoa quả đã được người Thái rút gọn hơn diễn ra từ 1 đến 2 ngày.
Các nghi thức trong ngày tết này cũng đã được giản lược đi nhiều so với ngày xưa. Người dân cúng lễ tết hoa quả tại từng gia đình của mình, ngoài ra, cả bản sẽ có một mâm lễ chung được cúng tại đền thờ của bản. Trên mâm lễ ấy ngoài các loại hoa quả còn có cả thịt gà, thịt lợn…/.
