Nguồn nhân lực công nhân trước yêu cầu chuyển đổi công nghệ và hội nhập

Nâng tầm công nhân Việt Nam trong kỷ nguyên số

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo, yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực công nhân đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Không chỉ là lực lượng trực tiếp tạo ra của cải vật chất, giai cấp công nhân còn giữ vai trò then chốt trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Nếu không nhanh chóng thích ứng với làn sóng tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và công nghệ số, người lao động sẽ đối diện nguy cơ tụt hậu ngay trên chính thị trường lao động trong nước.

Đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 17,5 triệu lao động trong lĩnh vực công nghiệp - xây dựng và hơn 21 triệu lao động khu vực dịch vụ, chiếm gần 74% lực lượng lao động xã hội. Tỷ lệ lao động qua đào tạo tăng lên khoảng 70%, trong khi lao động có bằng cấp, chứng chỉ đạt gần 30%. Những con số này cho thấy chất lượng nguồn nhân lực đang từng bước cải thiện, đặc biệt là sự xuất hiện ngày càng rõ nét của lớp công nhân trẻ có khả năng tiếp cận và làm chủ công nghệ hiện đại.

Tuy nhiên, phía sau những tín hiệu tích cực ấy vẫn còn nhiều thách thức đáng lo ngại. Theo đánh giá của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của mô hình tăng trưởng mới. Tình trạng thiếu hụt lao động tay nghề cao, công nhân kỹ thuật lành nghề và nhân lực có khả năng vận hành công nghệ hiện đại vẫn diễn ra ở nhiều ngành sản xuất. Trong khi đó, lực lượng công nhân trẻ dù đông nhưng thiếu tính ổn định, tuổi nghề ngắn và có xu hướng dịch chuyển sang khu vực phi chính thức ngày càng nhiều.

Không ít chuyên gia cho rằng, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp phụ thuộc rất lớn vào chất lượng đội ngũ công nhân. Một lực lượng lao động được đào tạo bài bản sẽ giúp doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất, tăng hiệu quả vận hành dây chuyền và nâng cao chất lượng sản phẩm. Thực tế tại nhiều doanh nghiệp FDI cho thấy, nhu cầu tuyển dụng công nhân kỹ thuật cao luôn ở mức lớn bởi đây là nhân tố quyết định hiệu quả của các dây chuyền sản xuất hiện đại.

Trong quá trình đó, giáo dục nghề nghiệp được xem là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng giai cấp công nhân. Những năm gần đây, hệ thống giáo dục nghề nghiệp đã có nhiều chuyển biến cả về quy mô lẫn chất lượng. Năm 2025, quy mô tuyển sinh đạt khoảng 2,2 triệu người, vượt kế hoạch đề ra. Hơn 85% cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã ký kết hợp tác với hàng nghìn doanh nghiệp để xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức thực tập và tuyển dụng sau tốt nghiệp. Tỷ lệ người học có việc làm sau đào tạo duy trì ở mức trên 80%, trong đó phần lớn làm đúng chuyên ngành.

Đổi mới đào tạo để đáp ứng thị trường lao động

Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, hệ thống giáo dục nghề nghiệp vẫn tồn tại không ít hạn chế. Một trong những bất cập lớn là sự thiếu đồng bộ trong cơ chế quản lý và hệ thống pháp luật liên quan, dẫn tới tình trạng chồng chéo trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý. Bên cạnh đó, cơ chế liên thông giữa giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học chưa thật sự hiệu quả, khiến việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao còn gặp nhiều khó khăn.

Sự kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp cũng chưa đạt như kỳ vọng. Nhiều trường nghề vẫn gặp khó trong việc đưa học sinh, sinh viên đi thực tập do thiếu cơ chế ràng buộc trách nhiệm doanh nghiệp. Không ít doanh nghiệp lớn lựa chọn xây dựng trung tâm đào tạo nội bộ thay vì phối hợp với cơ sở giáo dục nghề nghiệp bởi chưa thực sự tin tưởng vào chất lượng đào tạo hiện nay.

Trong bối cảnh nhu cầu nhân lực kỹ thuật cao, công nghệ số, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo gia tăng nhanh chóng, việc đổi mới giáo dục nghề nghiệp theo hướng thực tiễn trở thành yêu cầu tất yếu. Các chương trình đào tạo cần chú trọng nhiều hơn đến kỹ năng thực hành, tư duy sáng tạo, khả năng làm việc nhóm và thích ứng với môi trường sản xuất hiện đại. Đặc biệt, với những ngành nghề đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao như cơ điện tử, điện công nghiệp, chế tạo khuôn mẫu hay hàn kim loại, đào tạo dài hạn và chuyên sâu vẫn là yếu tố then chốt.

Theo nhiều chuyên gia, đào tạo nghề hiện nay không thể chỉ dừng ở việc “dạy nghề” đơn thuần mà phải hướng đến hình thành đội ngũ lao động có khả năng học tập suốt đời và thích nghi nhanh với sự thay đổi của công nghệ. Điều này đặc biệt quan trọng khi Việt Nam đang từng bước chuyển sang nền kinh tế số và kinh tế xanh.

Ngoài chuyên môn kỹ thuật, ngoại ngữ cũng trở thành yêu cầu ngày càng quan trọng đối với người lao động. Làn sóng đầu tư FDI mở ra nhu cầu lớn về nguồn nhân lực có khả năng sử dụng tiếng Anh, tiếng Trung hoặc các ngoại ngữ khác. Tuy nhiên, doanh nghiệp hiện vẫn gặp nhiều khó khăn trong tuyển dụng lao động vừa có tay nghề, vừa đáp ứng yêu cầu ngoại ngữ.

Đội ngũ công nhân hiện đóng góp khoảng 65% GDP và hơn 70% nguồn thu ngân sách nhà nước, cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế. Vì vậy, phát triển nguồn nhân lực công nhân không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Việc hoàn thiện cơ chế, chính sách đào tạo, mở rộng an sinh xã hội và xây dựng môi trường lao động bền vững sẽ là nền tảng để hình thành một giai cấp công nhân hiện đại, có trình độ, bản lĩnh và khả năng làm chủ công nghệ trong thời đại mới.