Mùa na chín trên vùng đất đá

Từ đất cằn đến những mùa quả ngọt

Phú Long là xã vùng cao của tỉnh Ninh Bình, địa hình nhiều thung lũng xen những dãy núi đá. Đất sản xuất ở đây không phải lúc nào cũng thuận lợi, nhiều khu vực đất đá lộ đầu, khô cằn, khiến việc canh tác các loại cây lương thực ngắn ngày như ngô, sắn gặp không ít khó khăn. Công sức bỏ ra nhiều nhưng năng suất và giá trị kinh tế lại thấp, đời sống người dân vì thế cũng gặp nhiều trở ngại.

Hơn chục năm trước, một số hộ dân ở Phú Long bắt đầu đưa cây na vào trồng thử trên những diện tích đất vốn được xem là khó canh tác. Không ngờ, loại cây này lại thích nghi khá tốt với điều kiện thổ nhưỡng nơi đây. Trên những sườn đất nhiều đá, cây na vẫn sinh trưởng, cho quả đều và từng bước chứng minh khả năng mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với những cây trồng truyền thống.

Từ vài hộ trồng thử, diện tích na dần được mở rộng. Người dân tích lũy kinh nghiệm, thay đổi cách chăm sóc, áp dụng kỹ thuật xử lý cho cây ra hoa, đậu quả theo từng thời điểm. Cây na vì thế không còn là một lựa chọn thử nghiệm mà dần trở thành hướng sản xuất chủ lực của nhiều gia đình.

Những ngày này, các vườn na ở Phú Long bước vào mùa thu hoạch chính vụ. Quả na sau thời gian chăm sóc được hái xuống, phân loại rồi nhanh chóng đưa ra thị trường. Na thu hoạch đến đâu, thương lái tìm đến tận vườn thu mua đến đó. Với người trồng, mùa quả chín cũng là thời điểm nhìn thấy rõ nhất thành quả của cả một năm chăm sóc.

Gia đình chị Trịnh Thị Hương ở thôn Đội là một trong những hộ có diện tích na khá lớn. Với khoảng 2ha, gia đình chị duy trì sản xuất cả na chính vụ và na trái vụ, nhờ đó thời gian thu hoạch được kéo dài hơn thay vì chỉ tập trung vào một thời điểm trong năm.

Theo chị Hương, na chính vụ ở địa phương thường cho thu hoạch từ cuối tháng 7 đến giữa tháng 8. Sau đó, người trồng tiếp tục chăm sóc để có na trái vụ, dự kiến thu hoạch từ cuối tháng 10 đến giữa tháng 12. Việc bố trí được hai vụ không chỉ giúp kéo dài thời gian có sản phẩm mà còn tạo thêm cơ hội nâng cao thu nhập cho người trồng.

Với diện tích 2ha, sau khi trừ các khoản chi phí sản xuất, gia đình chị Hương có thể thu lợi nhuận khoảng 400 triệu đồng mỗi năm. Con số ấy cho thấy sự thay đổi rõ rệt trong hiệu quả sử dụng đất ở vùng quê vốn từng phụ thuộc nhiều vào những cây trồng có giá trị thấp.

Cây na thành sinh kế

Ở Phú Long, sự thay đổi ấy không chỉ được tính bằng diện tích na tăng lên mà còn hiện hữu trong những câu chuyện của từng gia đình. Ông Kiều Thanh Bình, 70 tuổi, ở thôn Đội là một trong những người tham gia chuyển đổi sang trồng na từ những năm đầu. Từ những diện tích đất trước đây trồng cây lương thực, gia đình ông từng bước chuyển sang cây na và gắn bó với loại cây này cho đến nay.

Gia đình ông Bình hiện có khoảng 2ha na. Năm nay, do giá na thấp hơn những năm trước, dao động khoảng 35.000-38.000 đồng/kg, ông dự tính doanh thu từ vườn na đạt khoảng 300 triệu đồng. Mức thu nhập ấy có thể chưa phải là con số cao nhất mà người trồng từng đạt được, nhưng vẫn cho thấy giá trị của cây na trên những diện tích đất trước đây có hiệu quả sản xuất thấp.

“Trồng na tuy không vất vả như làm màu, nhưng lại tốn nhiều việc, phải thường xuyên ở vườn”, ông Bình chia sẻ. Đằng sau những quả na đến tay người tiêu dùng là cả quá trình chăm sóc liên tục. Người trồng phải theo dõi cây, xử lý ra hoa, chăm quả, phòng trừ sâu bệnh, lựa thời điểm thu hoạch và bảo đảm quả đạt chất lượng trước khi đưa ra thị trường.

Đó cũng là đặc thù của nghề trồng na ở vùng đất này. Cây na có thể giúp người dân nâng cao giá trị trên một đơn vị diện tích, nhưng để có được những vụ quả ổn định, người trồng phải dành nhiều công sức và tích lũy kinh nghiệm qua từng mùa vụ. Chính sự gắn bó ấy đã biến những vườn na từ một mô hình sản xuất thành sinh kế lâu dài của nhiều hộ dân.

Hiện mô hình sản xuất na trái vụ và tiêu thụ trái cây an toàn Phú Long có 55 hộ tham gia, với tổng diện tích khoảng 150ha. Con số này cho thấy cây na đã vượt ra khỏi phạm vi của một vài hộ tiên phong, trở thành vùng sản xuất hàng hóa có quy mô trên địa bàn.

Cùng với việc mở rộng diện tích, người dân cũng từng bước quan tâm hơn đến chất lượng và đầu ra sản phẩm. Na Phú Long đã được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao, tạo thêm cơ sở để nâng cao giá trị thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ. Từ một loại cây được đưa về trồng thử trên đất đá, quả na nay đã có thêm một “tấm giấy thông hành” để tiếp cận thị trường theo hướng bài bản hơn.

Mùa na chín vì thế không chỉ mang theo câu chuyện về một loại trái cây đặc sản mà còn phản ánh sự thay đổi trong tư duy sản xuất của người dân vùng cao Phú Long. Trên những diện tích đất từng được xem là khó canh tác, người dân đã tìm được loại cây phù hợp, biết khai thác lợi thế địa hình và từng bước hình thành vùng sản xuất hàng hóa.

Giữa những triền núi đá, những vườn na đang nối tiếp nhau cho quả. Mỗi mùa thu hoạch là một lần người dân tính toán lại chi phí, giá bán, thị trường và những cách làm mới để nâng cao giá trị sản phẩm. Đất vẫn là đất đá, điều kiện sản xuất vẫn còn những khó khăn, nhưng cách người dân Phú Long lựa chọn và khai thác mảnh đất của mình đã khác trước.

Khi những chuyến xe chở na rời khỏi vườn, phía sau đó không chỉ là những thùng quả được đưa đến thị trường. Đó còn là kết quả của một hành trình chuyển đổi sinh kế, từ những mùa ngô, mùa sắn năng suất thấp đến những mùa na đem lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng. Với 150ha na và 55 hộ cùng tham gia, vùng đất này đang tiếp tục đặt kỳ vọng vào một hướng đi bền vững hơn từ chính sản vật đã bén rễ trên đất đá quê mình.