Đứng dưới chân núi, nhìn những khối đá vươn lên giữa không gian đô thị đang đổi thay từng ngày, có cảm giác như đang đứng trước một thế giới đã tồn tại từ rất lâu, âm thầm chứng kiến bao biến thiên của vùng đất.
Khi núi đá kể chuyện
Ngũ Hành Sơn không phải một ngọn núi đơn độc. Đó là một quần thể gồm Kim Sơn, Mộc Sơn, Thủy Sơn, Hỏa Sơn và Thổ Sơn, tạo nên một cảnh quan đặc biệt ở phía đông nam thành phố Đà Nẵng. Nhưng điều làm nên sức hấp dẫn của nơi này không chỉ là hình dáng núi non. Trong lòng núi là những hang động kỳ thú. Trên núi là những ngôi chùa, am, tháp cổ. Trong các vách đá là những dòng chữ, bài thơ, văn bia của người xưa. Và dưới chân núi là một làng nghề đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Năm 2018, danh thắng Ngũ Hành Sơn được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Khu vực này đồng thời lưu giữ nhiều lớp di sản có giá trị, trong đó có làng nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước, Lễ hội Quán Thế Âm và hệ thống bia ma nhai. Bia ma nhai Ngũ Hành Sơn được UNESCO ghi danh vào Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương năm 2022.
Có lẽ không nơi nào khác ở Đà Nẵng mà đá lại hiện diện trong đời sống văn hóa với mật độ dày đặc như vậy. Đá nằm trong núi. Đá nằm trong chùa. Đá nằm trên bia. Đá bước ra khỏi bàn tay nghệ nhân thành tượng Phật, tượng Quan Âm, linh vật, phù điêu và những vật dụng nhỏ bé của đời sống. Một thế giới đá cứ thế mở ra, tầng tầng lớp lớp.
Từ những hang động đến những trang sử trên đá
Đi vào các hang động Ngũ Hành Sơn, ánh sáng bên ngoài dần nhạt đi. Không gian trở nên tĩnh hơn. Những vách đá dựng đứng, những khe sáng lọt qua mái động, những pho tượng và bàn thờ tạo nên một cảm giác vừa gần gũi vừa huyền bí. Nhưng có lẽ đặc biệt nhất là những dòng chữ được khắc trên đá.
Ma nhai - theo nghĩa đơn giản là chữ được khắc trực tiếp trên vách đá - đã biến Ngũ Hành Sơn thành một “kho tư liệu” đặc biệt. Những văn tự ấy không chỉ có giá trị về văn chương hay thư pháp, mà còn phản ánh lịch sử, địa lý, tôn giáo, tư tưởng và đời sống văn hóa của vùng đất qua nhiều thời kỳ. Thành phố Đà Nẵng hiện đang triển khai đề án quảng bá, bảo tồn và phát huy giá trị Ma nhai, trong đó có việc kiểm kê, số hóa, phục chế và xây dựng các sản phẩm du lịch gắn với di sản này.
Đứng trước một bài thơ được khắc trên vách đá, người hôm nay không chỉ đọc những con chữ. Có thể hình dung ra những con người từng đặt chân đến đây từ hàng trăm năm trước. Họ đứng trước núi, nhìn biển, nhìn sông, nhìn mây trời rồi để lại trên đá một vài dòng cảm xúc. Thời gian có thể làm phai màu giấy, mục những trang sách, nhưng những dòng chữ trên đá vẫn còn đó. Đá, trong trường hợp này, trở thành một dạng ký ức.
Làng đá dưới chân núi
Rời không gian tĩnh lặng của núi, bước xuống những con phố dưới chân Ngũ Hành Sơn, du khách lại bắt gặp một thế giới đá khác - thế giới của tiếng búa, tiếng đục và đôi bàn tay người thợ. Làng đá mỹ nghệ Non Nước có lịch sử khoảng vài trăm năm. Theo tư liệu của thành phố Đà Nẵng, làng nghề được hình thành từ thế kỷ XVIII, gắn với người thợ Huỳnh Bá Quát, quê Thanh Hóa. Trải qua thời gian, nghề đá được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa của vùng đất.
Ngày trước, đá được khai thác trực tiếp từ Ngũ Hành Sơn để phục vụ chế tác. Nhưng khi nhận thức về bảo tồn danh thắng ngày càng rõ hơn, thành phố đã nghiêm cấm khai thác đá trong khu vực núi. Nguyên liệu cho làng nghề hiện được đưa từ nhiều địa phương khác như Thanh Hóa, Nghệ An, Thái Nguyên... Đó là một thay đổi rất đáng chú ý.
Núi đá được giữ lại cho thiên nhiên và di sản; nghề đá vẫn được duy trì bằng nguồn nguyên liệu bên ngoài. Nhờ vậy, người ta có thể đứng dưới chân Ngũ Hành Sơn, nghe tiếng đục đá mà không phải chứng kiến từng khối đá của danh thắng bị lấy đi.
Khi đá đi qua bàn tay con người
Một khối đá ban đầu có thể rất thô ráp. Không hình dáng. Không biểu cảm. Không câu chuyện. Nhưng dưới bàn tay nghệ nhân, nó dần có hình hài. Một đường cong xuất hiện. Một khuôn mặt được định hình. Một nếp áo hiện lên. Rồi ánh mắt, bàn tay, mái tóc... Từ một khối vật chất vô tri, tác phẩm nghệ thuật ra đời. Đó chính là điều kỳ lạ của nghề đá. Người thợ không chỉ “đục đá”. Họ đối thoại với đá.
Có khi phải nhìn rất lâu mới biết nên bắt đầu từ đâu. Một nhát đục mạnh quá có thể phá hỏng cả tác phẩm. Một đường chạm sai có thể không sửa được. Bởi vậy, nghề đá đòi hỏi sự kiên nhẫn, kinh nghiệm và cảm nhận tinh tế. Từ những sản phẩm nhỏ như vòng, nhẫn, đồ trang trí, chặn giấy đến những pho tượng lớn, sản phẩm của làng nghề Non Nước rất phong phú. Nhiều tác phẩm đã theo chân du khách đến nhiều địa phương trong nước và ra nước ngoài. Có lẽ vì thế mà khi đến Non Nước, người ta không chỉ xem sản phẩm. Người ta xem cả quá trình một ý tưởng được sinh ra từ đá.
Một không gian văn hóa sống
Điều đáng quý của Ngũ Hành Sơn là di sản ở đây không nằm yên trong tủ kính. Nó vẫn sống. Tiếng đục đá vẫn vang lên dưới chân núi. Những ngôi chùa vẫn có người đến lễ Phật. Những hang động vẫn đón khách. Những lễ hội vẫn được tổ chức. Những nghệ nhân vẫn truyền nghề cho thế hệ sau.
Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021. Năm 2026, lễ hội tiếp tục được tổ chức trong bốn ngày, từ ngày 4 đến 7/4, với các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và thể thao dân gian. Những giá trị ấy tạo thành một hệ sinh thái văn hóa đặc biệt: núi - đá - chùa - hang động - làng nghề - lễ hội - cộng đồng.
Đó cũng là lý do thành phố đang định hướng phát triển du lịch văn hóa, tâm linh và làng nghề gắn với bảo tồn di sản. Các làng nghề truyền thống, trong đó có đá mỹ nghệ Non Nước, được xác định là những chủ thể quan trọng để cộng đồng vừa bảo tồn di sản vừa hưởng lợi từ phát triển du lịch.
Giữ lại “hồn đá” cho thành phố
Trong quá trình đô thị hóa nhanh, bài toán với Ngũ Hành Sơn không chỉ là làm thế nào để thu hút thêm du khách mà còn là làm thế nào để giữ được không gian vốn có của di sản. Đá có thể bị mài mòn bởi thời gian. Nhưng một danh thắng còn có thể mất đi nhanh hơn nếu cảnh quan bị phá vỡ, nếu làng nghề mất người làm nghề, nếu những câu chuyện cũ không còn ai kể.
Bởi vậy, bảo tồn Ngũ Hành Sơn cần được nhìn từ cả thiên nhiên, di sản vật thể, di sản tư liệu và di sản sống. Thành phố từng đặt vấn đề giữ lại một phần không gian dân cư gắn với phố nghề đá, đồng thời chỉnh trang cảnh quan để con người và di tích có thể cùng tồn tại hài hòa.
Đó cũng là cách để “thế giới đá” không biến thành một bảo tàng im lặng. Bởi điều hấp dẫn nhất của đá Non Nước không phải chỉ là những pho tượng đẹp. Đó là câu chuyện về người thợ. Là tiếng đục giữa buổi trưa. Là bụi đá bám trên mái tóc. Là đôi bàn tay chai sần. Là nghề được truyền từ cha sang con. Là những khối đá vô tri được đánh thức bằng trí tưởng tượng và sự tài hoa của con người.
Chợ đá trên đại lộ Trường Sa
Dọc đại lộ Trường Sa, đoạn qua khu vực Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng, những cửa hàng đá mỹ nghệ nối tiếp nhau tạo nên một không gian đặc biệt. Người đi đường dễ bắt gặp những pho tượng Phật, tượng linh vật, bình đá, bàn ghế và các sản phẩm trang trí được chế tác từ đá tự nhiên. Có nơi giống một phòng trưng bày ngoài trời, nơi khác lại như một xưởng nghề thu nhỏ, phía sau những sản phẩm hoàn thiện vẫn thấp thoáng tiếng đục, tiếng mài của người thợ.
“Chợ đá” không chỉ là nơi mua bán sản phẩm đá mỹ nghệ mà còn phản ánh sức sống của nghề đá truyền thống Non Nước. Từ những khối đá vô tri, qua bàn tay người thợ, từng đường nét dần hiện lên, mang theo dấu ấn văn hóa và sự khéo léo của cư dân địa phương.
Ngày nay, cùng với sự phát triển của du lịch và đô thị, các cơ sở đá mỹ nghệ trên tuyến Trường Sa đang chuyển dần từ sản xuất đơn thuần sang kết hợp trưng bày, trải nghiệm và bán hàng. Nếu được tổ chức theo hướng xanh, giảm bụi, tiếng ồn và kiểm soát chất thải, không gian này có thể trở thành một điểm nhấn của du lịch làng nghề Đà Nẵng.
Lạc giữa một Đà Nẵng khác
Đà Nẵng hôm nay đang phát triển rất nhanh. Những cây cầu mới, những khu đô thị mới, những tuyến đường mới làm thành phố ngày càng hiện đại. Nhưng dưới chân Ngũ Hành Sơn, thời gian dường như chậm lại.
Ở đó, người ta có thể đi từ phố thị vào hang động chỉ trong ít phút; từ tiếng xe cộ đến tiếng chuông chùa; từ không gian tâm linh đến những con phố đầy sản phẩm đá; từ một vách núi cổ xưa đến bàn tay của người nghệ nhân hôm nay. Và rồi chợt nhận ra rằng, giữa một thành phố đang hướng mạnh về tương lai, vẫn có một phần quá khứ đang được giữ lại bằng đá. Đá giữ lịch sử. Đá giữ ký ức. Đá giữ nghề. Đá giữ những dấu vết của con người trên vùng đất này.
Có lẽ vì thế, “lạc vào thế giới đá” ở Đà Nẵng không phải là đi tìm một điều gì quá xa xôi. Chỉ cần bước chậm dưới chân Ngũ Hành Sơn, nghe tiếng đục vọng ra từ một xưởng nghề, ngước nhìn những vách núi trầm mặc hay cúi xuống trước một dòng chữ cổ khắc trên đá, ta đã có thể cảm nhận một Đà Nẵng rất khác. Một Đà Nẵng của đá và người. Và trong thế giới tưởng như lạnh lẽo ấy, lại có một thứ rất ấm: hơi thở của nhiều thế hệ đã sống, làm nghề, sáng tạo và gửi ký ức của mình vào đá.
