Hướng đi mới cho nhà ở xã hội trong kỷ nguyên tăng trưởng xanh

Nhà ở xã hội đang bước vào giai đoạn phát triển mới khi yêu cầu về giá thành và khả năng tiếp cận không còn là tiêu chí duy nhất. Cùng với mục tiêu bảo đảm an sinh, các dự án ngày càng được kỳ vọng đáp ứng những tiêu chuẩn cao hơn về chất lượng sống, hiệu quả sử dụng năng lượng và giảm phát thải khí nhà kính.

Trong bối cảnh đó, phát triển nhà ở xã hội theo hướng phát thải các-bon thấp được xem là giải pháp phù hợp để đáp ứng đồng thời nhu cầu về nhà ở và các mục tiêu tăng trưởng xanh của Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Hữu Tiến - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng), các định hướng về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, hạ tầng xanh, đô thị xanh, công trình xanh và sử dụng vật liệu tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải đã được xác định rõ trong các chủ trương, chính sách lớn. Đối với nhà ở xã hội, yêu cầu cốt lõi vẫn là bảo đảm chất lượng, an toàn, độ bền và hiệu quả sử dụng thực tế. Tuy nhiên, mục tiêu phát thải các-bon thấp hoàn toàn có thể triển khai nếu được lượng hóa bằng dữ liệu và tích hợp ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án, thiết kế, thi công đến vận hành.

Theo các chuyên gia, phát triển nhà ở xã hội và chuyển đổi xanh trong lĩnh vực xây dựng đang có sự gắn kết ngày càng chặt chẽ. Trong bối cảnh chi phí năng lượng, yêu cầu về môi trường và chất lượng sống ngày càng được quan tâm, các dự án nhà ở xã hội cần hướng tới việc sử dụng tài nguyên hiệu quả, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải trong suốt vòng đời công trình.

Ông Nguyễn Hồng Hải - Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ xây dựng, cho rằng phát triển nhà ở xã hội và thúc đẩy chuyển đổi xanh trong lĩnh vực xây dựng không còn là hai nhiệm vụ tách rời. Nhà ở xã hội trong giai đoạn mới cần vừa bảo đảm khả năng tiếp cận cho người dân, vừa nâng cao chất lượng sống, tiết kiệm năng lượng, sử dụng tài nguyên hiệu quả và giảm phát thải trong suốt vòng đời công trình. Theo ông, điều quan trọng không phải là đưa thật nhiều công nghệ hoặc vật liệu “xanh” vào dự án, mà là lựa chọn đúng các giải pháp có khả năng áp dụng, có thể kiểm chứng và không làm vượt quá khả năng chi trả của người dân.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, nhiều giải pháp kỹ thuật được đề xuất theo hướng can thiệp ngay từ giai đoạn đầu của dự án. Một trong những cách tiếp cận được đánh giá có tính khả thi là phương pháp "đo – chọn – giữ".

Theo đó, các dự án cần đo lường phát thải từ vật liệu xây dựng và năng lượng vận hành; lựa chọn các giải pháp phù hợp với suất đầu tư, điều kiện thi công và khai thác; đồng thời duy trì các yêu cầu kỹ thuật thông qua hồ sơ thiết kế, nghiệm thu và theo dõi sau khi đưa công trình vào sử dụng.

Các nhóm giải pháp được khuyến nghị gồm tối ưu quy hoạch và thiết kế thụ động, tổ chức hướng nhà hợp lý, tận dụng thông gió và chiếu sáng tự nhiên, tăng cường khả năng cách nhiệt của lớp vỏ công trình, sử dụng thiết bị vận hành hiệu suất cao và ưu tiên các loại vật liệu có dữ liệu phát thải rõ ràng.

Đây được xem là những giải pháp có thể triển khai ngay trong quá trình thiết kế, giúp giảm tiêu thụ năng lượng và hạn chế phát thải mà không tạo áp lực lớn lên chi phí đầu tư.

Cùng với thiết kế, vật liệu xây dựng đang trở thành yếu tố quan trọng trong quá trình giảm phát thải của các công trình nhà ở xã hội. Nhiều chuyên gia cho rằng việc đánh giá vòng đời sản phẩm, xây dựng dữ liệu môi trường và công bố phát thải sẽ giúp nâng cao tính minh bạch trong quá trình lựa chọn vật liệu.

Thay vì chỉ quan tâm đến chi phí ban đầu, chủ đầu tư và đơn vị tư vấn có thể đánh giá toàn diện hơn về tác động môi trường của công trình trong suốt thời gian sử dụng. Đây cũng là cơ sở để lượng hóa hiệu quả giảm phát thải và xây dựng các tiêu chí kỹ thuật phục vụ công tác thẩm định dự án.

Một ví dụ được đưa ra là dự án nhà ở xã hội Long Bình Tân (Đồng Nai), trong đó việc sử dụng giải pháp vật liệu xanh có thể giúp giảm khoảng 25 – 87 kg CO₂/m² sàn, tương đương khoảng 8.000 tấn CO₂ cho toàn bộ công trình, tùy phương án tính toán và kịch bản so sánh.

Những kết quả này cho thấy mục tiêu giảm phát thải hoàn toàn có thể được chuyển hóa thành các chỉ số cụ thể, hỗ trợ quá trình thiết kế, lựa chọn vật liệu và đánh giá hiệu quả đầu tư.

Bên cạnh đó, việc phát triển các tài liệu chuyên ngành về vật liệu xây dựng và bê tông hàm chứa các-bon thấp cũng được xem là bước đi cần thiết nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu phát thải trong nước. Đây sẽ là nền tảng để thúc đẩy hoạt động đánh giá vòng đời công trình, mua sắm xanh và đấu thầu dựa trên các tiêu chí môi trường trong tương lai.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn then chốt trong quá trình thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính. Trong lộ trình này, lĩnh vực xây dựng được xác định là một trong những ngành có nhiều dư địa để cắt giảm phát thải. 

Ông Trần Hà Ninh, đại diện Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết Việt Nam đang bước vào giai đoạn then chốt trong thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính. "Lĩnh vực công trình xây dựng và tòa nhà dân dụng là một trong những trọng tâm giảm phát thải thông qua các giải pháp như sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, thiết bị chiếu sáng hiệu suất cao, hệ thống làm mát tiết kiệm năng lượng, vật liệu phát thải thấp và mô hình đô thị phát thải thấp".

Để thúc đẩy các mô hình nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp, nhiều ý kiến cho rằng cần sớm triển khai các dự án thí điểm nhằm hoàn thiện phương pháp tính toán phát thải và đánh giá hiệu quả thực tế. Song song với đó là việc xây dựng cơ sở dữ liệu vật liệu xây dựng trong nước, đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao năng lực cho các chủ đầu tư, đơn vị tư vấn, nhà thầu cũng như cơ quan quản lý địa phương.

Các chuyên gia cũng cho rằng kết quả đo lường phát thải cần được gắn với các cơ chế tài chính xanh, mua sắm xanh và những chính sách khuyến khích phù hợp. Đây sẽ là động lực quan trọng để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển đổi xanh của ngành xây dựng.

Với nhu cầu nhà ở xã hội ngày càng lớn và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng rõ nét, mô hình nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp được kỳ vọng sẽ trở thành xu hướng trong thời gian tới. Hướng đi này góp phần nâng cao chất lượng công trình, giảm chi phí vận hành, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hỗ trợ Việt Nam tiến gần hơn tới các mục tiêu giảm phát thải đã cam kết.