Trong tiến trình xây dựng thị trường carbon nội địa, Việt Nam đang từng bước định hình một cơ chế giao dịch mới, nơi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon trở thành hàng hóa được mua bán minh bạch trên nền tảng sàn giao dịch tập trung. Điểm đáng chú ý là toàn bộ hoạt động giao dịch này sẽ được tích hợp và vận hành dựa trên hạ tầng sẵn có của thị trường chứng khoán, giúp tiết kiệm chi phí đầu tư hệ thống và tăng tính minh bạch trong quản lý.
Tại hội nghị phổ biến chính sách và quy định pháp luật liên quan đến thị trường carbon vừa diễn ra, đại diện Phòng Thị trường carbon thuộc Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết hàng hóa được đưa lên sàn bao gồm hai nhóm chính: hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Đây là hai công cụ cốt lõi trong cơ chế trao đổi, bù trừ phát thải, được kỳ vọng sẽ tạo động lực giảm phát thải cho doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển đổi.
Theo quy định hiện hành, các tổ chức tham gia giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon phải mở tài khoản tại công ty chứng khoán và chỉ được phép sử dụng duy nhất một tài khoản giao dịch. Đáng chú ý, doanh nghiệp có thể tận dụng luôn tài khoản chứng khoán đang sở hữu để tham gia thị trường carbon mà không cần mở mới, qua đó giảm bớt thủ tục hành chính và rào cản gia nhập thị trường.
Cơ chế vận hành này được thiết kế dựa trên nguyên tắc liên thông nhưng tách bạch. Dù sử dụng chung hạ tầng kỹ thuật với thị trường chứng khoán, giao dịch carbon vẫn được quản lý theo hệ thống riêng nhằm đảm bảo tính chuyên biệt, minh bạch và phù hợp với đặc thù hàng hóa là quyền phát thải.
Trên thực tế, hạn ngạch phát thải đã được phân bổ cho 110 cơ sở phát thải lớn trong các lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng trong giai đoạn 2025 - 2026, với tổng khối lượng hơn 500 triệu tấn CO2. Trong đó gồm 34 cơ sở nhiệt điện, 25 cơ sở sắt thép và 51 cơ sở xi măng. Đây được xác định là nhóm doanh nghiệp đầu tiên tham gia và làm quen với cơ chế giao dịch carbon trong nước.
Về nguyên tắc vận hành, nếu doanh nghiệp phát thải vượt quá hạn ngạch được cấp, họ bắt buộc phải mua thêm hạn ngạch trên thị trường để bù đắp phần thiếu hụt. Ngược lại, những đơn vị có mức phát thải thấp hơn hạn ngạch được phân bổ có thể bán phần dư thừa để tạo thêm nguồn thu. Cơ chế này tạo ra động lực tài chính trực tiếp cho việc giảm phát thải khí nhà kính trong hoạt động sản xuất.
Song song với hạn ngạch, thị trường còn cho phép giao dịch tín chỉ carbon được hình thành từ các dự án giảm phát thải. Doanh nghiệp và nhà đầu tư có thể triển khai các dự án môi trường để tạo tín chỉ, sau đó đưa vào thị trường giao dịch. Đáng chú ý, Việt Nam cho phép sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ cho phần phát thải vượt hạn ngạch, nhưng tỷ lệ tối đa không vượt quá 30% tổng lượng hạn ngạch được phân bổ.
Quy định này được đánh giá là linh hoạt hơn so với một số thị trường quốc tế, nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp trong giai đoạn đầu làm quen với cơ chế mới, đồng thời có thời gian đầu tư công nghệ giảm phát thải. Tuy vậy, các chuyên gia cũng lưu ý rằng hạn ngạch phát thải trong tương lai sẽ có xu hướng siết chặt dần, buộc doanh nghiệp phải chủ động đổi mới công nghệ thay vì phụ thuộc vào cơ chế bù trừ.
Ở góc độ kỹ thuật, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) được giao tổ chức vận hành giao dịch, trong khi Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam đảm nhiệm chức năng lưu ký, thanh toán và bù trừ. Mô hình này tận dụng tối đa nền tảng của thị trường chứng khoán hiện hữu để đảm bảo khả năng vận hành ổn định ngay từ giai đoạn đầu.
Để tham gia thị trường, các tổ chức bắt buộc phải có mã số thuế và đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Sau khi hoàn tất, doanh nghiệp sẽ được cấp quyền giao dịch thông qua tài khoản chứng khoán duy nhất, tạo sự thống nhất trong quản lý và kiểm soát dòng giao dịch.
Khung pháp lý cho thị trường carbon cũng đã được thiết lập với Nghị định về sàn giao dịch carbon trong nước, quy định chi tiết các hoạt động từ đăng ký, cấp mã, chuyển nhượng quyền sở hữu cho đến lưu ký, giao dịch và thanh toán. Trong giai đoạn thí điểm kéo dài đến cuối năm 2028, các đơn vị vận hành sàn như HNX và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam sẽ chưa thu phí dịch vụ, nhằm khuyến khích sự tham gia rộng rãi của doanh nghiệp.
Các chuyên gia nhận định, việc đưa thị trường carbon vận hành theo mô hình gắn với hạ tầng chứng khoán không chỉ giúp tiết kiệm nguồn lực triển khai mà còn tạo nền tảng minh bạch cho một loại thị trường hoàn toàn mới tại Việt Nam. Quan trọng hơn, đây không chỉ là công cụ tuân thủ nghĩa vụ phát thải, mà còn mở ra cơ hội kinh tế cho doanh nghiệp biết chủ động thích ứng, đổi mới công nghệ và quản trị phát thải hiệu quả trong bối cảnh toàn cầu đang gia tăng các rào cản carbon.
