Cải thiện cán cân thương mại, tăng nội lực cho doanh nghiệp trong nước
Theo ước tính của Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam trong tháng 10/2026 đạt khoảng 122,2 tỷ USD, tăng 47,6% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 10 tháng, con số này lên tới 1.010,6 tỷ USD, cao hơn 32,3% so với cùng kỳ năm 2025. Như vậy, Việt Nam đã chính thức gia nhập nhóm nền kinh tế có quy mô thương mại hàng hóa vượt ngưỡng nghìn tỷ USD chỉ trong 10 tháng, sớm hơn dự kiến.
So với cùng kỳ năm trước, tổng giá trị giao thương hàng hóa tăng thêm hơn 200 tỷ USD, đồng thời vượt khoảng 24 tỷ USD so với kết quả của cả năm 2025. Đây không đơn thuần là sự gia tăng về lượng hàng hóa lưu chuyển qua biên giới mà còn phản ánh khả năng tham gia ngày càng sâu của nền kinh tế Việt Nam vào mạng lưới thương mại toàn cầu.
Trong cơ cấu ngoại thương, xuất khẩu tiếp tục giữ vai trò động lực quan trọng. Kim ngạch xuất khẩu 10 tháng ước đạt gần 499 tỷ USD, tăng 27,4% so với cùng kỳ năm ngoái. Kết quả này có sự đóng góp của cả khu vực doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Đáng chú ý, nhóm hàng công nghiệp chế biến vẫn chiếm tỷ trọng áp đảo, tương đương 87,4% tổng giá trị xuất khẩu.
Hàng hóa Việt Nam cũng duy trì mức tăng trưởng tích cực tại nhiều thị trường chủ lực như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU), Hàn Quốc và ASEAN. Sự mở rộng về quy mô thị trường cùng năng lực sản xuất của doanh nghiệp đã góp phần tạo nên bước tăng trưởng đáng kể trong hoạt động ngoại thương.
Đánh giá về kết quả này, PGS.TS. chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh cho rằng việc vượt ngưỡng 1.000 tỷ USD cho thấy sự chuyển biến mạnh mẽ trong hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam. Theo ông, đây còn là minh chứng cho sự tin tưởng và đánh giá tích cực của các đối tác quốc tế đối với năng lực sản xuất, cung ứng hàng hóa của doanh nghiệp Việt Nam.
Tuy nhiên, vị chuyên gia nhấn mạnh, đạt được cột mốc đã khó, duy trì được kết quả đó trong những năm tiếp theo còn quan trọng hơn. Năm 2026 là năm đầu tiên Việt Nam ghi nhận quy mô xuất nhập khẩu vượt 1.000 tỷ USD, do đó cần có những giải pháp đồng bộ để bảo vệ thành quả, đồng thời tạo thêm động lực cho hoạt động thương mại phát triển ở mức cao hơn.
Một điểm đáng chú ý trong bức tranh ngoại thương những tháng gần đây là cán cân thương mại đã có sự chuyển biến theo hướng tích cực. Sau nhiều tháng liên tiếp ghi nhận nhập siêu, Việt Nam đã quay trở lại xuất siêu trong tháng 9 và tháng 10/2026. Riêng tháng 10, mức xuất siêu ước đạt 6,8 tỷ USD, qua đó kéo mức nhập siêu lũy kế 10 tháng xuống còn khoảng 12,7 tỷ USD.
Theo ĐBQH Trần Hoàng Ngân (TP.HCM), trong 8 tháng đầu năm, hoạt động nhập khẩu liên tục cao hơn xuất khẩu, tạo ra sự khác biệt so với xu hướng xuất siêu duy trì trong cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, kết quả của hai tháng gần nhất đã giúp thu hẹp đáng kể mức nhập siêu, từ hơn 20 tỷ USD xuống còn khoảng 13 tỷ USD. Đây là nỗ lực đáng ghi nhận trong bối cảnh hoạt động thương mại quốc tế còn nhiều biến động.
Ông cũng đánh giá việc tổng kim ngạch xuất nhập khẩu vượt ngưỡng 1.000 tỷ USD là dấu mốc có ý nghĩa đối với vị thế thương mại của Việt Nam. Với quy mô này, nước ta tiếp tục khẳng định vai trò và uy tín trong mạng lưới giao thương quốc tế, từng bước tiến gần hơn tới nhóm các quốc gia có hoạt động thương mại lớn nhất thế giới.
Dù vậy, để cải thiện chất lượng tăng trưởng ngoại thương, vấn đề cần quan tâm là nâng cao khả năng đóng góp của khu vực doanh nghiệp nội địa. Theo ĐBQH Trần Hoàng Ngân, Việt Nam cần đẩy mạnh liên kết với các doanh nghiệp FDI, tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, đồng thời phát triển công nghiệp hỗ trợ. Qua đó, giá trị gia tăng được tạo ra trong nước sẽ tăng lên, góp phần cải thiện cán cân thương mại và giảm sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong bối cảnh quy mô xuất khẩu ngày càng mở rộng nhưng tỷ trọng đóng góp của doanh nghiệp nội địa vẫn còn dư địa cải thiện. Nếu không nâng cao được năng lực sản xuất và khả năng tham gia vào các công đoạn có giá trị cao, tăng trưởng ngoại thương có thể chưa chuyển hóa tương xứng thành lợi ích cho nền kinh tế trong nước.
Trong hai tháng cuối năm, hoạt động xuất khẩu được kỳ vọng tiếp tục hưởng lợi từ nhu cầu mua sắm, tiêu dùng tăng cao tại nhiều thị trường lớn. Đây thường là giai đoạn các nhà nhập khẩu gia tăng đơn hàng để phục vụ mùa lễ hội và tiêu dùng cuối năm, tạo thêm cơ hội cho hàng hóa Việt Nam mở rộng thị phần.
Nếu duy trì được mức kim ngạch khoảng 118 - 122 tỷ USD mỗi tháng như trong tháng 9 và tháng 10, tổng giá trị xuất nhập khẩu trong hai tháng cuối năm có thể đạt 235 - 240 tỷ USD. Khi đó, quy mô ngoại thương cả năm 2026 có khả năng vượt 1.200 tỷ USD. Đồng thời, Bộ Công Thương dự kiến kim ngạch xuất khẩu cả năm tăng trên 25%, cao hơn đáng kể so với mục tiêu tăng trưởng 15 - 16% được Chính phủ đề ra tại Phụ lục IV Nghị quyết số 01/NQ-CP.
Chiến lược dài hạn hướng tới nhóm 10 nền kinh tế thương mại hàng đầu
Cột mốc nghìn tỷ USD không chỉ mang ý nghĩa về kết quả kinh doanh trong một năm mà còn tạo tiền đề để Việt Nam định hình chiến lược ngoại thương cho giai đoạn tiếp theo. Trên cơ sở những chuyển biến tích cực, Bộ Công Thương đang hoàn thiện Dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, với định hướng đưa thương mại trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Theo định hướng được đưa ra, xuất nhập khẩu sẽ tiếp tục đóng vai trò nòng cốt trong việc thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số giai đoạn 2026 - 2030. Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu bình quân được đặt mục tiêu đạt 15 - 16% mỗi năm, trong khi nhập khẩu dự kiến tăng khoảng 12 - 13% mỗi năm. Xa hơn, đến năm 2045, Việt Nam hướng tới vị trí trong nhóm 10 quốc gia có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn nhất thế giới, đồng thời duy trì trạng thái xuất siêu ổn định với tỷ lệ từ 7 - 10%.
Một trong những trọng tâm của chiến lược là chuyển đổi mô hình tăng trưởng ngoại thương theo hướng nâng cao chất lượng thay vì chỉ tập trung mở rộng quy mô. Theo đó, tỷ trọng xuất khẩu của khu vực doanh nghiệp trong nước được định hướng tăng lên mức 28 - 30% vào năm 2030 và 38 - 40% vào năm 2045. Tỷ lệ hàng hóa qua chế biến, tinh chế phấn đấu vượt 92% tổng kim ngạch xuất khẩu vào năm 2045. Đối với ngành chế biến, chế tạo, sản phẩm công nghệ cao được kỳ vọng chiếm trên 55% giá trị xuất khẩu.
Cùng với nâng cao hàm lượng công nghệ, việc phân bổ lại thị trường cũng được xác định là giải pháp quan trọng nhằm giảm thiểu rủi ro khi thương mại toàn cầu biến động. Đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu không để một thị trường xuất khẩu nào chiếm trên 25% tổng kim ngạch, trong khi tỷ trọng của một thị trường nhập khẩu không vượt quá 35%. Đến năm 2045, tổng tỷ trọng của ba thị trường xuất khẩu lớn nhất được định hướng giảm xuống dưới 50%.
Ngoài những thị trường truyền thống, Việt Nam sẽ mở rộng hiện diện tại Nam Á, Trung Đông, châu Phi và Mỹ Latinh, hướng tới nâng tỷ trọng xuất khẩu sang các khu vực này lên 15% vào năm 2045. Đồng thời, phấn đấu có trên 55 thị trường đạt kim ngạch xuất khẩu từ 1 tỷ USD trở lên. Việc mở rộng mạng lưới đối tác sẽ giúp doanh nghiệp có thêm lựa chọn, hạn chế nguy cơ phụ thuộc quá lớn vào một số thị trường chủ lực.
Để hiện thực hóa những mục tiêu trên, Bộ Công Thương xác định tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các Hiệp định thương mại tự do (FTA) đã ký kết, chủ động tìm kiếm cơ hội tại những thị trường tiềm năng và nâng cao khả năng đáp ứng các quy định của nước nhập khẩu. Công tác cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại, rào cản kỹ thuật, tiêu chuẩn xanh, quy tắc xuất xứ và yêu cầu truy xuất nguồn gốc sẽ được tăng cường nhằm hạn chế nguy cơ hàng hóa Việt Nam gặp khó khăn khi tiếp cận thị trường quốc tế.
Bên cạnh đó, việc nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và minh bạch chuỗi cung ứng cũng cần được triển khai đồng bộ. Đối với nhóm hàng nông sản, thúc đẩy xuất khẩu chính ngạch, đàm phán các nghị định thư kiểm dịch, chuẩn hóa vùng trồng và cơ sở đóng gói sẽ góp phần nâng cao khả năng tiếp cận các thị trường có yêu cầu khắt khe. Đầu tư vào hệ thống logistics lạnh cũng được xem là một trong những điều kiện cần thiết để bảo đảm chất lượng hàng hóa trong quá trình vận chuyển và phân phối.
Vượt mốc 1.000 tỷ USD là thành tựu đáng ghi nhận, nhưng đây mới chỉ là điểm khởi đầu cho một giai đoạn phát triển mới của ngoại thương Việt Nam. Bài toán dài hạn không chỉ là tiếp tục lập kỷ lục về kim ngạch mà còn phải nâng cao tỷ lệ giá trị được tạo ra trong nước, đa dạng hóa thị trường và củng cố sức chống chịu của doanh nghiệp. Đây sẽ là những yếu tố quyết định khả năng duy trì vị thế thương mại và đưa Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành một trong những trung tâm xuất nhập khẩu hàng đầu thế giới.
