Bộ Y tế vừa ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về phòng, chống ung thư vú và ung thư cổ tử cung giai đoạn 2026–2035, trong đó xác định một nội dung mang tính đột phá là đưa các dịch vụ sàng lọc ung thư vú và ung thư cổ tử cung vào danh mục chi trả của bảo hiểm y tế (BHYT). Chính sách này được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển căn bản trong công tác dự phòng, giúp phụ nữ tiếp cận dịch vụ tầm soát sớm một cách công bằng và bền vững.
Theo Bộ Y tế, ung thư vú và ung thư cổ tử cung hiện là hai gánh nặng sức khỏe lớn nhất đối với phụ nữ Việt Nam. Riêng năm 2022, cả nước ghi nhận hơn 24.500 ca mắc mới ung thư vú và khoảng 10.000 ca tử vong. Đáng báo động, hơn 60% bệnh nhân ung thư vú được phát hiện ở giai đoạn muộn (III–IV), khiến hiệu quả điều trị thấp và chi phí chăm sóc tăng cao. Tỷ lệ sống sau 5 năm chỉ đạt khoảng 74%, thấp hơn nhiều so với các quốc gia phát triển.
Đối với ung thư cổ tử cung, dù là bệnh có thể dự phòng và phát hiện sớm, song vẫn được coi là “sát thủ thầm lặng” đối với phụ nữ Việt. Ước tính năm 2022, cả nước có hơn 4.600 ca mắc mới và 2.571 ca tử vong. Các báo cáo giai đoạn 2020–2024 cho thấy xu hướng gia tăng rõ rệt, với số ca mắc mới tăng từ 2.869 ca năm 2020 lên 3.895 ca năm 2024; số ca tử vong cũng tăng tương ứng trong cùng kỳ.
Gánh nặng bệnh tật không chỉ tạo áp lực lớn cho hệ thống y tế mà còn đẩy người bệnh và gia đình vào vòng xoáy chi phí điều trị khổng lồ. Theo thống kê, chi phí điều trị ung thư cổ tử cung có thể dao động từ 368 đến 11.400 USD (hơn 290 triệu đồng), tùy theo giai đoạn bệnh và phác đồ điều trị.
Bộ Y tế chỉ rõ, nguyên nhân chính dẫn đến tỷ lệ mắc và tử vong cao nằm ở “khoảng trống” trong công tác dự phòng. Hiện nay, tỷ lệ phụ nữ trong độ tuổi 30–49 từng được sàng lọc ung thư cổ tử cung ít nhất một lần mới đạt khoảng 28%, thấp xa so với mục tiêu 60% đặt ra cho năm 2025. Năm 2021, tỷ lệ tiêm vaccine HPV ở nhóm phụ nữ 15–29 tuổi chỉ đạt 12%.
Đặc biệt, tình trạng bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế vẫn rất đáng lo ngại. Trong khi 30,8% phụ nữ người Kinh đã từng được sàng lọc ung thư cổ tử cung, thì tỷ lệ này ở phụ nữ người Mông chỉ đạt 0,9%.
Theo Bộ Y tế, dù BHYT là trụ cột an sinh xã hội, nhưng hiện nay quỹ BHYT chưa chi trả cho các dịch vụ sàng lọc quan trọng như chụp X-quang vú hay xét nghiệm HPV khi người dân đi khám chủ động. Việc triển khai sàng lọc vì thế chủ yếu dựa vào nguồn vốn dự án, viện trợ hoặc người dân tự chi trả, dẫn đến độ bao phủ thấp, không đạt mục tiêu giai đoạn 2016–2025 và thiếu tính thống nhất của một chương trình quốc gia.
Trong Kế hoạch hành động quốc gia giai đoạn 2026–2035, Bộ Y tế đã xây dựng lộ trình tài chính rõ ràng, hướng tới bảo đảm nguồn lực bền vững. Trọng tâm là chuyển dịch từ mô hình phụ thuộc dự án sang sử dụng nguồn quỹ ổn định, trong đó BHYT giữ vai trò then chốt.
Cụ thể, Bộ Y tế xác định các hoạt động ưu tiên vận động chính sách gồm mở rộng danh mục chi trả của BHYT, đưa chi phí sàng lọc định kỳ, khám vú lâm sàng, chụp X-quang vú và các xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán vào gói quyền lợi. Đồng thời, chi phí sàng lọc ung thư cổ tử cung như xét nghiệm HPV, tế bào học sẽ được tích hợp đầy đủ, bảo đảm mọi phụ nữ đều có quyền tiếp cận công bằng. Giai đoạn 2028–2030 được xác định là thời điểm triển khai đưa các dịch vụ sàng lọc này vào danh mục chi trả của BHYT.
Trước những lo ngại về nguy cơ “vỡ quỹ” khi BHYT chi trả cho sàng lọc định kỳ, Bộ Y tế dẫn chứng các nghiên cứu cho thấy điều ngược lại. Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), đầu tư cho sàng lọc và tiêm chủng không chỉ mang lại hiệu quả y tế mà còn rất hiệu quả về kinh tế. Chính sách này có thể giúp giảm tới 300.000 ca tử vong do ung thư cổ tử cung, mang lại lợi ích kinh tế – xã hội gấp 8–20 lần so với chi phí đầu tư.
Việc đưa sàng lọc ung thư vú và ung thư cổ tử cung vào danh mục chi trả của BHYT vì vậy được kỳ vọng sẽ tạo bước ngoặt trong phòng, chống ung thư ở phụ nữ, góp phần giảm tỷ lệ mắc và tử vong, đồng thời khẳng định vai trò của BHYT như một trụ cột vững chắc trong bảo vệ và chăm sóc sức khỏe Nhân dân.
