Dấu tích “Làng đỏ bên sông Lam” ở đình Lương Sơn

4 ngày lịch sử

Đình Lương Sơn (xã Đô Lương, tỉnh Nghệ An) nằm bên dòng sông Lam được khởi dựng vào cuối triều Minh Mệnh (khoảng năm 1839-1840) và hoàn thành năm 1852. Công trình rộng hơn 220m², gồm 25 gian, với 36 cột gỗ lim. Đặc biệt, 4 cột tại gian đại cao khoảng 5,3m, chu vi tới 1,2m.

Những đường nét kiến trúc, hệ thống cột gỗ cùng các chi tiết chạm khắc tạo nên vẻ đẹp riêng của ngôi đình có tuổi đời gần hai thế kỷ. Trong khuôn viên đình còn có nhà hậu cung được phục dựng năm 1980.

Trong những năm đầu thế kỷ XX, nơi đây từng là địa điểm các chiến sĩ yêu nước lui tới truyền bá quốc ngữ, vận động tinh thần yêu nước và giác ngộ quần chúng.

Đến tháng 11/1930, chính quyền Xô viết công nông của làng được thành lập tại đình Lương Sơn. Từ một không gian sinh hoạt cộng đồng, ngôi đình trở thành một trong những địa điểm hoạt động cách mạng quan trọng của cả vùng.

Trong những năm 1930-1931, nhiều hòm thư mật được đặt trong khuôn viên đình, phục vụ việc liên lạc giữa những người hoạt động cách mạng. Phong trào phát triển mạnh, Lương Sơn được người dân gọi bằng cái tên đầy tự hào: “Làng đỏ bên sông Lam”.

Nhưng cũng chính từ đây, ngôi làng trở thành mục tiêu đàn áp của quân thù. Mật thám được tăng cường nhằm truy lùng cán bộ, đảng viên, phá các cơ sở Đảng và mạng lưới in ấn tài liệu cách mạng.

Theo chỉ thị của Tỉnh ủy, Đội Tự vệ đỏ làng Lương Sơn do Bí thư Chi bộ Bùi Thế Thuận chỉ huy được giao nhiệm vụ tiêu diệt tên trùm mật thám tổng Đặng Sơn, người gây nhiều tội ác đối với phong trào cách mạng.

Ngày 21/4/1931, nhiệm vụ được hoàn thành. Ngay sau đó, quân thù bao vây làng, cấm chợ, cấm đò, tổ chức lùng bắt cán bộ và đội viên Tự vệ đỏ.

Ngày 25/4/1931, ngay tại sân đình Lương Sơn, Bí thư Chi bộ Bùi Thế Thuận và đội viên xung kích Tự vệ đỏ Võ Văn Thởn bị sát hại.

Ba ngày sau, 5 chiến sĩ cách mạng khác tiếp tục ngã xuống cũng tại nơi này.

Chỉ trong 4 ngày, 7 người con của Lương Sơn đã hy sinh.

Từ đó, sân đình không còn chỉ là một khoảng không gian sinh hoạt của làng. Nơi đây trở thành một địa điểm lưu giữ ký ức về sự hy sinh của những người dân bình dị đã lựa chọn đứng về phía cách mạng.

Tấm bia ghi danh 7 chiến sĩ được dựng tại đình như một lời nhắc nhớ với các thế hệ hôm nay về những con người đã nằm xuống trong những ngày phong trào cách mạng bị đàn áp.

Gần hai thế kỷ, một di sản vẫn sống cùng cộng đồng

Trải qua thời gian và chiến tranh, nhiều hạng mục của đình từng bị hư hại do bom đạn. Không ít đồ tế lễ như hạc đồng, gươm đao, trống rồng, kiệu... cũng thất lạc. Tuy vậy, những giá trị cốt lõi của di tích vẫn được cộng đồng gìn giữ.

Đã 80 tuổi nhưng nhiều năm qua, cụ Nguyễn Thị Tý vẫn thường xuyên quét dọn, chăm chút từng khoảng sân, gian đình. Người dân vẫn tìm về đình trong những dịp lễ, Tết, thắp nén nhang tưởng niệm những anh hùng đã hi sinh bảo vệ tổ quốc bằng niềm tự hào, thành kính.

Đặc biệt, năm 1990, đình Lương Sơn được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa Quốc gia. Ngày 11/9/2025, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định xếp hạng đình Lương Sơn là Di tích quốc gia đặc biệt.

Ngày 25/4/2026, lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 95 năm ngày các chiến sĩ cách mạng hy sinh tại đây.

Theo ông Nguyễn Xuân Hiệp, Phó Trưởng phòng Văn hóa xã Đô Lương, gần hai thế kỷ sau ngày được dựng lên, đình Lương Sơn vẫn đứng đó bên dòng Lam. Đền được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt là niềm tự hào của địa phương, đồng thời mở thêm cơ hội để bảo tồn và phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa của di tích.

Điều quan trọng hơn, đình Lương Sơn tiếp tục có thể phát huy vai trò là một “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ./.