Dấu tích còn lại với thời gian
Giữa nhịp sống ngày càng đổi thay, làng Tiên Đội (nay thuộc thôn 3 Quỳnh Hoa, xã Quỳnh Sơn, tỉnh Nghệ An) vẫn có những khoảng không gian khiến người ta dễ dàng hình dung về một làng quê truyền thống với cây đa cổ, giếng nước, sân đình.
Theo tư liệu địa phương, đình làng Tiên Đội được xây dựng vào năm Hàm Nghi nguyên niên (1884), gồm đình ngoài và đình trong. Bên cạnh bến đình còn có Đền Quan Quận thờ quan Thượng thư Bộ Công Hồ Sỹ Dương.
Ngày 16/8/1945, đình từng là nơi tập hợp lực lượng quần chúng, tuyên truyền và sau đó tiến về huyện lỵ Cầu Giát tham gia khởi nghĩa giành chính quyền.
Trong kháng chiến chống Mỹ, Tiên Đội còn là nơi đón nhận, nuôi dưỡng công nhân đường sắt; một số địa điểm trong làng được sử dụng làm hậu cứ, trạm phẫu, nơi trú quân và huấn luyện của bộ đội trước khi lên đường ra chiến trường.
Đình từng là nơi thờ các bậc tiền nhân, những người có công khai sinh, lập làng; đồng thời là nơi diễn ra các nghi lễ, lễ hội và hoạt động chung của cộng đồng. Tuy nhiên, chiến tranh, thời gian và điều kiện kinh tế khiến công trình ngày càng xuống cấp. Sau đó, đình bị dỡ bỏ, chỉ còn lại những dấu tích trong ký ức của người dân.
Trong khi đó, cây đa và giếng cổ bên trong khuôn viên đình làng vẫn được người dân gìn giữ. Không ai biết chính xác cây đa bao nhiêu tuổi. Các bậc cao niên trong làng chỉ nhớ rằng, tuổi thơ của họ đã thấy cây đa đứng đó, thân cây lớn, vỏ sần sùi, nhiều chỗ phủ rêu, những cành cây vươn rộng tạo thành khoảng bóng mát giữa làng.
Ngày trước, dưới gốc đa, người đi làm đồng thường dừng chân nghỉ ngơi. Trẻ nhỏ vui đùa, người già ngồi trò chuyện. Những câu chuyện của làng, từ chuyện mùa màng, gia đình đến những biến động của quê hương, cũng từng được trao đổi dưới tán cây ấy.
Theo ông Trần Kim Hoàn, Bí thư Chi bộ thôn 3 Quỳnh Hoa (xã Quỳnh Sơn) cây đa không chỉ là một phần cảnh quan mà còn lưu giữ dấu tích của những năm tháng chiến tranh. Trong trận chống càn tháng 8/1949, liệt sĩ Trần Văn Đính đã hy sinh khi đang làm nhiệm vụ trực báo động phòng không tại khu vực cây đa.
Qua thời gian, cây đa trở thành một chứng nhân đặc biệt của làng Tiên Đội, chứng kiến những thế hệ người dân trưởng thành, những người lính lên đường, những đổi thay của quê hương và cả quá trình ngôi làng tìm cách gìn giữ những giá trị xưa.
Bên cạnh cây đa là giếng cổ. Người dân cho biết, trước đây Tiên Đội có khoảng 5 giếng nước phục vụ sinh hoạt chung. Qua nhiều năm, những giếng khác đã bị vùi lấp, chỉ còn một giếng trước đình làng được gìn giữ đến hôm nay. Giếng có đường kính khoảng 15m, sâu khoảng 2m và điều đặc biệt khi thời tiết khô hạn, đồng ruộng khô nứt nẻ nhưng giếng vẫn không hề cạn.
Trước đây, giếng là nơi người dân trong làng lấy nước, tắm giặt và gặp gỡ, trò chuyện. Cùng với cây đa và sân đình, giếng nước tạo nên một không gian sinh hoạt cộng đồng quen thuộc, in đậm dấu ấn của làng quê truyền thống.
Với người dân làng Tiên Đội, cây đa, giếng cổ vẫn còn đó, nhưng việc không còn ngôi đình giữa làng là một khoảng trống trong đời sống văn hóa. Mong muốn khôi phục đình vì thế được nhắc đến qua nhiều thế hệ.
“Đến năm 2020, sau những thay đổi về tổ chức dân cư, người dân làng Tiên Đội có điều kiện trở về sinh hoạt trong cùng một đơn vị dân cư. Từ đây, ý tưởng phục dựng đình và khôi phục lễ hội truyền thống được khơi dậy mạnh mẽ.
Cuối năm 2020, người dân bắt đầu vận động nguồn lực. Tuy nhiên, kế hoạch phải tạm dừng do dịch Covid-19, những trận mưa lũ, bão lớn”, ông Hoàn chia sẻ.
Chung tay gìn giữ hồn quê
Tháng 4/2023, công trình chính thức được khởi công. Đến tháng 11/2023, nhà thờ – một hạng mục của công trình – hoàn thành. Các bài vị được tái lập, tổ chức lễ nhập trạch, yên sàng, phụng tế các vị thần hoàng của làng; đồng thời phối thờ quan Thượng thư Hồ Quận công Hồ Sỹ Dương.
Đến năm 2025, nhà bái đình tiếp tục được xây dựng, từng bước hoàn thiện không gian đình làng.
“Ngôi đình Tiên Đội được hồi sinh bằng chính nguồn lực của cộng đồng. Tổng kinh phí thực hiện việc khôi phục đình làng, khuôn viên văn hóa và các công trình phụ trợ đến nay trên 3 tỷ đồng. Kinh phí này từ người dân trong làng đóng góp, con em Tiên Đội đang sinh sống, làm việc ở nhiều nơi cùng chung tay. Người góp tiền, người góp công, người tham gia các phần việc phục dựng. Mỗi đóng góp dù lớn hay nhỏ đều mang theo một mong muốn chung: đưa ngôi đình trở lại với đời sống của làng.
Bởi, với người dân Tiên Đội, cây đa, giếng nước và sân đình từ lâu đã trở thành những biểu tượng gắn bó với quê hương. Việc phục dựng đình không đơn thuần tạo thêm một công trình văn hóa mà quan trọng hơn là khôi phục không gian để cộng đồng sinh hoạt, tưởng nhớ tiền nhân và giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống quê hương”, Bí thư Chi bộ thôn 3 Quỳnh Hoa, chia sẻ.
Năm 2026, nhân kỷ niệm 555 năm lập làng (1471-2026), xã Quỳnh Sơn tổ chức lễ kỷ niệm, khánh thành công trình trùng tu đình làng Tiên Đội và khai mạc Lễ hội làng truyền thống.
Trong ngày hội, người dân có dịp trở về với không gian quen thuộc của quê hương, tưởng nhớ các bậc tiền nhân, gặp gỡ bà con và cùng nhìn lại chặng đường hình thành, phát triển của làng.
“Sau 555 năm, “cây đa, giếng nước, sân đình” ở Tiên Đội không còn đơn thuần là những hình ảnh của một làng quê xưa. Đó là những dấu mốc để người dân nhận diện quê hương mình, là nơi ký ức được lưu giữ và truyền lại, đồng thời cho thấy sức mạnh của con em làng Tiên Đội trong việc bảo tồn những giá trị văn hóa dân tộc trên chính quê hương mình”, ông Đào Xuân Thuận- Trưởng thôn 3 Quỳnh Hoa, xã Quỳnh Sơn tự hào chia sẻ./.
