Trong căn nhà khang trang nằm cạnh tuyến đường nông thôn mới rộng rãi ở xã Kiến Hải, TP Hải Phòng, ông Phạm Hồng Thưởng, sinh năm 1947, cùng phóng viên Tạp chí Doanh nghiệp và Kinh tế xanh ôn lại câu chuyện xảy ra gần nửa thế kỷ trước góp phần đem lại sự thay đổi mạnh mẽ tại quê hương với giọng nói sang sảng và sự minh mẫn hiếm thấy ở độ tuổi ngót nghét 80.
Ông Thưởng kể lại, sau quãng thời gian trong quân ngũ, năm 1975, ông phục viên trở về địa phương tham gia sản xuất cùng nông dân toàn xã. Sau đó, ông được tín nhiệm bầu làm Phó bí thư Đảng ủy, Chủ nhiệm HTX xã Đoàn Xá rồi tiếp tục được bầu làm Bí thư Đảng ủy xã.
“Ngày ấy, xã Đoàn Xá cũng như bao vùng quê khác ở miền Bắc đang thực hiện cơ chế quản lý tập trung, bao cấp. Chủ trương của Đảng và Nhà nước là đưa các HTX quy mô nhỏ hợp nhất lại thành HTX quy mô toàn xã với mục tiêu tập trung được sức mạnh, phát triển sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa. Về chủ trương, đây là một định hướng đúng đắn thể hiện mong muốn xây dựng nền nông nghiệp hiện đại”, ông Thưởng chia sẻ.
Theo ông Thưởng, trong quá trình triển khai thực tế, mô hình này bộc lộ những hạn chế, nhất là khơi dậy động lực sản xuất của người nông dân. Trong đó, tại HTX Đoàn Xá, người nông dân ra đồng không phải vì mảnh ruộng của mình, mà vì tiếng kẻng của đội sản xuất. Họ làm việc quần quật từ sáng sớm đến tối mịt, nhưng thành quả lao động lại được chia theo “công điểm”, một thước đo mang tính cào bằng, chưa thực sự gắn với hiệu quả lao động của từng người.
Chính vì “cha chung không ai khóc”, người nông dân không còn động lực sản xuất. Thực tế, nhiều khi hăng hái, tích cực đến mấy mà công điểm cũng chỉ tương đương những người làm cho có lệ. Chính vì vậy, năng suất lúa của HTX Đoàn Xá chỉ chừng 25-30 tạ/ha, diện tích lúa bị bỏ hoang ngày càng nhiều.
Ông Thưởng nhớ lại, mỗi vụ cả HTX thu về chưa được 180 tấn thóc. Đem số thóc này chia cho hơn 7.000 nhân khẩu, trung bình mỗi người chỉ nhận được khoảng 30kg thóc. Đây là số lương thực dùng cho nửa năm. Do đói khổ, nhiều người ở Đoàn Xá bỏ ruộng, bỏ quê “tha hương cầu thực”. Người còn ở lại thì quay quắt trong cái đói, cái nghèo.
Trước thực trạng này, sau nhiều ngày đêm trăn trở với suy nghĩ tìm lối thoát không để người dân đói, nghèo, ngày 10/6/1977, ông Thưởng khi đó là Phó Bí thư Đảng ủy kiêm Chủ nhiệm HTX Đoàn Xá cùng 4 cán bộ, đảng viên chủ chốt trong Thường vụ Đảng ủy xã gồm các ông, bà: Phạm Văn Điệng, Bí thư Đảng ủy xã; Đỗ Văn Ảo, Chủ tịch UBND xã; Đăng Kim Đé, Phó Chủ tịch UBND xã; Nguyễn Thị Choạng, Thường trực Đảng ủy xã, đã họp bàn và quyết định mạnh dạn triển khai hình thức “khoán tăng sản” tới hộ gia đình.
Ban đầu, với danh nghĩa “khoán tăng sản”, chủ trương được thí điểm trên ruộng rau xanh. HTX khoán mỗi sào 70kg thóc, phần vượt năng suất thuộc về hộ gia đình. Ngay lập tức, có đến 1.800 hộ xin nhận phần đất khoán. Đến năm 1978, HTX nhất trí nâng diện tích khoán lên 1 sào/hộ gia đình, với tổng số 180 mẫu ruộng giao khoán. Từ 10% diện tích khoán ban đầu, đến cuối năm 1979 xã Đoàn Xá đã tăng tỷ lệ phần khoán tới 50%.
“Từ khi có “khoán tăng sản”, không chờ tiếng kẻng, người nông dân đã hăng hái đi làm trên thửa ruộng “của nhà mình”. Kết quả, vụ mùa năm 1977, năng suất lúa trên ruộng khoán cao gấp đôi HTX giao. Những vụ sau không ngừng tăng lên, có vụ tiệm cận 5 tấn/ha - con số mơ ước lúc bấy giờ”, ông Thưởng bồi hồi nhớ lại.
Ông Thưởng cho biết, mặc dù giúp dân no ấm, nhưng mỗi khi đi họp ở huyện, cán bộ xã Đoàn Xá toàn phải len lén ngồi cuối sợ lãnh đạo cấp trên nhìn thấy sẽ phê bình vì tội “khoán chui”.
Mặc dù xã Đoàn Xá thực hiện “khoán tăng sản” trong bí mật, nhưng cấp trên biết. Sau đó, các đoàn kiểm tra của huyện, của thành phố liên tục về làm việc. Khi đó, ông Thưởng và các đồng chí lãnh đạo xã, HTX phải đứng ra bảo vệ quan điểm và cách làm của mình.
Theo lời ông Thưởng, trong số những người lãnh đạo cấp trên, có nhiều đồng chí có tư duy đổi mới, dám nhìn thẳng vào sự thật, tôn trọng thực tiễn. Đúng lúc “nước sôi lửa bỏng, huyện An Thụy (cũ) chia tách. Bí thư Huyện ủy Đồ Sơn lúc bấy giờ là ông Nguyễn Đình Nhiên, sau khi nghe ông Thưởng trình bày, đã về tận Đoàn Xá kiểm tra thực địa, so sánh ruộng khoán với hình ảnh những bông lúa tốt tươi và những đồng ruộng lưa thưa, năng suất thấp do không được chăm bón tận tâm.
Bị thuyết phục bởi thực tiễn, ông Nhiên trực tiếp báo cáo ông Bùi Quang Tạo, Bí thư Thành ủy và ông Đoàn Duy Thành, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND TP Hải Phòng. Ông Đoàn Duy Thành đích thân về Đoàn Xá, đội nón, lội ruộng cùng nông dân.
Chứng kiến hiệu quả rõ rệt, ông Thành đã phấn khởi đồng ý cho huyện Đồ Sơn làm thí điểm của thành phố. Cũng chính ông Thành đã nói đỡ ông Thưởng trong cuộc họp Đảng ủy rằng: “Suy đến cùng, mục đích của Đảng ta là làm cho dân được ấm no”. Nhờ đó, ông Thưởng đã được miễn kỷ luật vì “khoán chui”.
Từ những thực tiễn “khoán sản phẩm” ở Đoàn Xá, chỉ trong vòng 4 tháng (từ tháng 3 đến tháng 8/1980), Huyện ủy Đồ Sơn đã tiên phong ra Nghị quyết 05 vào tháng 6/1980 cho triển khai khoán sản phẩm tới 50% diện tích của toàn huyện. Ngay sau đó, tháng 7/1980, Ban Thường vụ Thành ủy Hải Phòng đã ra Nghị quyết 24 về Củng cố quản lý hợp tác xã nông nghiệp ở Hải Phòng, cho khoán 100% diện tích trên toàn thành phố, ngay trước khi triển khai vụ mùa năm 1980.
Thấy Hải Phòng ra nghị quyết mạnh mẽ như vậy, Trung ương rồi các tỉnh lũ lượt kéo về Đoàn Xá tham quan và học tập. Bộ Nông nghiệp, khi đó do ông Nguyễn Ngọc Trìu là Bộ trưởng, đã về xã, ăn ở với bà con Đoàn Xá để đánh giá và ủng hộ mạnh mẽ. Ban Kinh tế Trung ương cũng đã cử đoàn công tác về xã Đoàn Xá điều tra, tìm hiểu.
Câu chuyện “khoán sản phẩm” Đoàn Xá, cùng với mô hình của Bí thư Kim Ngọc ở tỉnh Vĩnh Phúc trước đó, đã trở thành những đốm lửa đầu tiên báo hiệu một cuộc thay đổi căn bản trong tư duy kinh tế của cả đất nước. Những thực tiễn sinh động này đã cung cấp cơ sở quý giá, góp phần tổng kết kinh nghiệm thực tiễn để Đảng ta hoạch định đường lối.
Ban Bí thư Trung ương Đảng đã ra Chỉ thị 100 về Thực hiện khoán sản phẩm trong nông nghiệp trên toàn quốc vào ngày 3/1/1981. Tiếp đó, đến năm 1988, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 10 về Đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp - những nghị quyết lịch sử của Đảng, đánh dấu bước ngoặt căn bản trong chính sách quản lý nông nghiệp.
Chính sách Đổi mới như một luồng sinh khí, phá vỡ mọi rào cản, giải phóng triệt để sức sản xuất, đưa năng suất, sản lượng nông nghiệp bứt phá mạnh mẽ, đảm bảo vững chắc an ninh lương thực. Năng suất lúa của Đoàn Xá đã vươn lên đạt 5 tấn/ha vào năm 1981 và sau đó đón nhận Huân chương Lao động hạng 3.
“Đến nay, không chỉ no ấm, mà nhiều người dân quê hương Đoàn Xá nói riêng, TP Hải Phòng và cả nước nói chung đã vươn lên làm giàu chính đáng trên đồng đất quê hương trong khi vẫn ruộng đất ấy, vẫn những con người ấy. Theo tôi, đường lối và chính sách đóng vai trò quyết định khi “cởi trói” giúp người nông dân làm chủ ruộng đất và áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào trong sản xuất, kết nối chặt chẽ giữa sản xuất và tiêu thụ”, ông Hưởng tâm sự với đôi mắt lấp lánh niềm vui./.
