Tết Nguyên đán vốn là thời điểm sum vầy, nghỉ ngơi và thay đổi nhịp sinh hoạt. Tuy nhiên, dưới góc nhìn chuyên môn, đây cũng là giai đoạn tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sức khỏe tim mạch và não bộ, đặc biệt ở người từng bị đột quỵ hoặc mang các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường, rung nhĩ.
Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Tiến Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Bạch Mai, cảnh báo sự xáo trộn trong ăn uống, sinh hoạt và thời tiết có thể làm gia tăng nguy cơ biến cố mạch máu não nếu không được kiểm soát chặt chẽ.
Theo bác sĩ Dũng, tăng huyết áp vẫn là yếu tố nguy cơ độc lập và quan trọng nhất dẫn đến đột quỵ, cả ở trường hợp tái phát lẫn mắc mới. Những ngày Tết, thực đơn giàu muối với thịt muối, dưa muối, giò chả, bánh chưng… khiến lượng natri nạp vào cơ thể tăng cao, gây giữ nước trong lòng mạch, làm tăng tiền tải và tạo áp lực lên thành mạch vốn đã tổn thương. Song song đó, việc sử dụng rượu bia và các chất kích thích làm hoạt hóa hệ thần kinh giao cảm, tăng nhịp tim, co mạch ngoại biên, từ đó dẫn đến các cơn tăng huyết áp kịch phát.
Một thực tế đáng lo ngại là không ít người bệnh tự ý bỏ thuốc trong những ngày đầu năm vì quan niệm “kiêng thuốc lấy may” hoặc do lịch trình du xuân bận rộn. Bác sĩ Nguyễn Tiến Dũng nhấn mạnh, việc duy trì thuốc đều đặn mỗi ngày là nguyên tắc bắt buộc nhằm giữ huyết áp mục tiêu dưới 130/80 mmHg. Với những bệnh nhân đang dùng thuốc kháng kết tập tiểu cầu như Aspirin, Clopidogrel hoặc thuốc kháng đông như Warfarin, NOACs để dự phòng nhồi máu não, rượu bia có thể làm thay đổi chuyển hóa thuốc tại gan, gia tăng tác dụng chống đông và làm tăng nguy cơ chảy máu tiêu hóa, thậm chí chảy máu não.
Ở chiều ngược lại, quên liều hoặc ngừng thuốc đột ngột lại tạo điều kiện hình thành huyết khối tại động mạch hẹp hoặc trong buồng tim ở người rung nhĩ, dẫn đến tắc mạch não cấp tính. Vì vậy, người bệnh tuyệt đối không tự ý ngắt quãng thuốc hạ áp, thuốc kháng kết tập tiểu cầu hay kháng đông nếu chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Không chỉ chế độ ăn uống, yếu tố thời tiết trong tháng Giêng cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ. Các đợt không khí lạnh tăng cường khiến nhiệt độ giảm sâu, cơ thể phản ứng bằng cơ chế co mạch toàn thân để giữ nhiệt, làm tăng sức cản ngoại biên và huyết áp. Để hạn chế tình trạng co mạch đột ngột, người bệnh nên giữ ấm đầy đủ, đặc biệt vùng đầu và cổ, tránh thay đổi môi trường nhiệt độ quá nhanh. Khi thức dậy vào sáng sớm, nên ngồi trên giường vài phút trước khi đứng dậy để cơ thể thích nghi dần.
Giấc ngủ cũng đóng vai trò quan trọng. Thức khuya, ngủ không đủ giấc trong những ngày lễ hội làm gia tăng stress oxy hóa, góp phần làm mất ổn định các mảng xơ vữa động mạch và thúc đẩy hình thành cục máu đông. Vì thế, duy trì nhịp sinh hoạt điều độ, hạn chế rượu bia và chất kích thích là cách bảo vệ mạch máu hiệu quả.
Trong trường hợp xảy ra đột quỵ, việc nhận diện sớm các dấu hiệu thần kinh khu trú có ý nghĩa quyết định. Quy tắc F.A.S.T giúp phát hiện nhanh tình trạng cấp cứu này: méo miệng, lệch mặt khi cười (Face); yếu hoặc liệt một bên tay chân (Arm); nói ngọng, nói khó hoặc không hiểu lời người khác (Speech). Khi xuất hiện bất kỳ biểu hiện nào, yếu tố thời gian (Time) cần được đặt lên hàng đầu.
Nguyên tắc “Time is Brain” (thời gian là não) cho thấy mỗi phút trôi qua có thể làm mất gần 2 triệu tế bào thần kinh. Người bệnh cần được đặt nằm nghiêng an toàn, đầu cao khoảng 30 độ, nới lỏng quần áo và nhanh chóng gọi cấp cứu, đồng thời ghi nhớ chính xác thời điểm khởi phát triệu chứng. Tuyệt đối không cho uống bất cứ thứ gì, kể cả thuốc hạ áp hay các sản phẩm truyền miệng như An cung ngưu hoàng hoàn; không áp dụng biện pháp dân gian như chích máu đầu ngón tay hoặc vắt chanh vào miệng vì có thể gây sặc và làm mất cơ hội điều trị đặc hiệu.
Nếu được đưa đến bệnh viện trong “giờ vàng”, trước 4,5 giờ đối với thuốc tiêu sợi huyết thì khả năng hồi phục hoàn toàn và hạn chế di chứng sẽ cao hơn đáng kể. Việc trì hoãn vì tâm lý kiêng kỵ đầu năm có thể khiến người bệnh đối mặt nguy cơ liệt nửa người, mất ngôn ngữ hoặc tử vong.
Tết là dịp nghỉ ngơi, nhưng với những người nguy cơ cao, đây lại là thời điểm cần kỷ luật hơn bao giờ hết. Không ngắt quãng điều trị, không lạm dụng chất kích thích và không chủ quan trước thời tiết lạnh là ba nguyên tắc cốt lõi để bảo vệ não bộ, giúp mỗi gia đình đón Xuân an toàn, trọn vẹn.
