Biến động mạnh của giá nhiên liệu đang tạo ra làn sóng áp lực mới đối với lĩnh vực xây dựng giao thông, khi chi phí đầu vào leo thang nhưng cơ chế hợp đồng lại thiếu linh hoạt để thích ứng. Thực tế này không chỉ khiến nhiều dự án đối mặt nguy cơ đội vốn, chậm tiến độ mà còn làm lộ rõ những bất cập pháp lý tồn tại lâu nay trong các hợp đồng đơn giá cố định và trọn gói.
Ghi nhận từ các dự án trọng điểm cho thấy, chỉ trong thời gian ngắn, chi phí xây dựng công trình giao thông đã tăng đáng kể, đặc biệt tính đến cuối tháng 3/2026 - thời điểm ghi nhận mức tăng cao nhất so với các loại hình xây dựng khác.
Tại dự án thành phần cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột, ông Lương Công Lý, Giám đốc điều hành thi công gói thầu XL02, cho biết việc giá dầu diesel tăng mạnh, cùng với những thời điểm nguồn cung hạn chế, đã khiến chi phí vận hành thiết bị và tổ chức thi công biến động lớn. Điều này buộc nhà thầu phải liên tục điều chỉnh phương án thi công, tối ưu dây chuyền máy móc và tính toán lại tiến độ cung ứng vật liệu để không làm gián đoạn kế hoạch chung.
Theo báo cáo của Cục Đường bộ Việt Nam gửi Bộ Xây dựng, từ đầu tháng 3/2026, giá dầu thô thế giới tăng nhanh kéo theo nhiều đợt điều chỉnh trong nước. Trong đó, xăng tăng khoảng 15%, dầu diesel tăng tới 70% và nhựa đường - vật liệu chủ lực trong thi công mặt đường cũng tăng gần 32% so với cuối tháng 2. Đáng chú ý, nguồn cung nhựa đường còn có dấu hiệu gián đoạn do phụ thuộc nhập khẩu, khiến các nhà thầu càng khó khăn trong việc tiếp cận vật liệu phục vụ thi công.
Không chỉ đối mặt với giá cao, nguy cơ khan hiếm cục bộ trong ngắn hạn cũng đang hiện hữu, đặc biệt với các mặt hàng như xăng, dầu và nhựa đường. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới các gói thầu liên quan đến thảm bê tông nhựa, hạng mục chiếm tỷ trọng lớn trong công tác xây dựng và bảo trì đường bộ.
Trong lĩnh vực bảo trì, áp lực càng trở nên rõ nét khi phần lớn các gói thầu hiện áp dụng hợp đồng đơn giá cố định. Theo thống kê, đã có 89/119 gói thầu xây lắp hoàn tất lựa chọn nhà thầu, và toàn bộ đều áp dụng hình thức này. Khi giá nhiên liệu và vật liệu tăng mạnh, nhà thầu phải tự gánh phần chi phí phát sinh, dẫn đến nguy cơ thua lỗ nếu tiếp tục thi công theo hợp đồng đã ký.
Kết quả rà soát sơ bộ cho thấy, nếu cập nhật theo mặt bằng giá đầu tháng 4, tổng chi phí các gói thầu bảo trì có thể tăng thêm khoảng 946 tỷ đồng, tương đương mức tăng 28,7%. Trong bối cảnh đó, nhiều nhà thầu đã có dấu hiệu chậm triển khai hoặc giãn tiến độ, kéo theo nguy cơ ảnh hưởng đến an toàn giao thông và chất lượng công trình, đồng thời gây khó khăn cho việc giải ngân nguồn vốn bảo trì năm 2026.
Trước tình hình này, Cục Đường bộ Việt Nam đã chủ động triển khai một số giải pháp như làm việc với các nhà thầu để chia sẻ khó khăn, điều chỉnh kế hoạch thi công theo hướng ưu tiên những hạng mục ít chịu tác động từ biến động giá. Với các gói thầu chưa ký hợp đồng, cơ quan quản lý yêu cầu tuân thủ nghiêm quy định pháp luật; còn các gói thầu chưa đấu thầu sẽ được cập nhật lại giá và chuyển sang hình thức hợp đồng có điều chỉnh.
Tuy nhiên, vướng mắc lớn nhất hiện nay lại nằm ở khung pháp lý. Theo ông Nguyễn Thanh Hoài, Phó Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam, phần lớn các hợp đồng hiện hành là trọn gói hoặc đơn giá cố định, những loại hợp đồng gần như không cho phép điều chỉnh giá, trừ trường hợp bất khả kháng. Trong khi đó, các quy định liên quan giữa Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu và Bộ luật Dân sự vẫn chưa thống nhất, khiến việc bù giá cho nhà thầu khi chi phí đầu vào biến động mạnh chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng.
Từ thực tiễn này, Cục Đường bộ Việt Nam kiến nghị Bộ Xây dựng báo cáo Chính phủ và Quốc hội xem xét toàn diện tác động của biến động giá nhiên liệu đối với lĩnh vực hạ tầng giao thông. Trên cơ sở đó, cần sớm sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật nhằm tạo hành lang cho phép điều chỉnh hợp đồng trong những trường hợp biến động giá bất thường.
Ở góc nhìn doanh nghiệp, ông Đặng Tiến Thắng, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần đường cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở một đợt tăng giá riêng lẻ mà là tính chu kỳ của thị trường. Với các dự án hạ tầng kéo dài nhiều năm, nếu cơ chế hợp đồng không đủ linh hoạt để phản ánh kịp thời biến động về nhiên liệu, vật liệu và logistics, sẽ tạo ra khoảng cách lớn giữa phương án tài chính ban đầu và thực tế triển khai. Vì vậy, điều cần thiết hiện nay là xây dựng một cơ chế điều chỉnh giá linh hoạt, giúp dự án thích ứng với biến động trong suốt vòng đời thực hiện.
Rõ ràng, trong bối cảnh giá nhiên liệu còn tiềm ẩn nhiều biến động khó lường, việc tháo gỡ các “nút thắt” về cơ chế giá không chỉ giúp doanh nghiệp giảm áp lực tài chính mà còn đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm tiến độ, chất lượng các công trình hạ tầng - nền tảng quan trọng cho tăng trưởng kinh tế bền vững.
