Xuất khẩu rau quả của Việt Nam tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong những tháng đầu năm 2026, song phía sau các con số tích cực là áp lực ngày càng lớn đối với chuỗi kiểm nghiệm, kiểm định chất lượng nông sản trước khi thông quan. Trong bối cảnh thị trường Trung Quốc siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, đặc biệt với mặt hàng sầu riêng, nhiều doanh nghiệp đang đối mặt nguy cơ chậm giao hàng, phát sinh chi phí và mất lợi thế cạnh tranh nếu các điểm nghẽn không sớm được tháo gỡ.
Theo số liệu của ngành nông nghiệp, kim ngạch xuất khẩu rau quả trong 4 tháng đầu năm đạt khoảng 2,06 tỷ USD, tăng 22% so với cùng kỳ năm trước. Trung Quốc tiếp tục là thị trường tiêu thụ lớn nhất với giá trị nhập khẩu vượt mốc 1 tỷ USD. Dù vậy, để hiện thực hóa mục tiêu xuất khẩu 10 tỷ USD trong thời gian tới, ngành rau quả vẫn phải giải quyết hàng loạt tồn tại liên quan đến logistics, kho lạnh, chế biến sâu, mã số vùng trồng và đặc biệt là năng lực kiểm nghiệm chất lượng.
Trong bức tranh chung ấy, sầu riêng đang là mặt hàng chịu áp lực lớn nhất. Việc Trung Quốc áp dụng cơ chế kiểm tra nghiêm ngặt khiến tất cả lô hàng xuất khẩu đều phải trải qua khâu kiểm nghiệm dư lượng trước khi thông quan. Điều này tạo ra tình trạng quá tải tại nhiều cơ sở xét nghiệm, nhất là trong giai đoạn bước vào cao điểm thu hoạch.
Ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết khâu kiểm nghiệm hiện là nút thắt cấp bách nhất của ngành. Theo ông, nhu cầu xuất khẩu tăng mạnh nhưng số lượng phòng kiểm nghiệm đủ điều kiện hoạt động lại chưa đáp ứng được thực tế. Nhiều cơ sở không đủ năng lực tiếp nhận thêm mẫu hoặc buộc phải từ chối do quá tải, khiến lượng hàng được cấp chứng nhận mỗi ngày bị giới hạn.
Thực trạng này đang khiến không ít doanh nghiệp rơi vào thế bị động dù đã có sẵn đơn hàng xuất khẩu. Các lô sầu riêng phải chờ nhiều ngày để lấy mẫu và hoàn tất kết quả kiểm định trước khi vận chuyển ra cửa khẩu phía Bắc. Không chỉ làm chậm tiến độ giao hàng, việc kéo dài thời gian lưu bãi còn phát sinh thêm chi phí bảo quản, vận tải và nhân công.
Những ngày đầu tháng 5, khu vực quanh bến xe Dầu Giây tại Đồng Nai trở thành điểm nóng khi hàng trăm container sầu riêng nối đuôi nhau chờ kiểm nghiệm trước khi xuất sang Trung Quốc. Tình trạng ùn ứ kéo dài khiến giao thông trên quốc lộ và nhiều tuyến đường dân sinh quanh khu vực bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Các doanh nghiệp cho biết việc lấy mẫu tại Đồng Nai giúp tiết kiệm đáng kể chi phí so với đưa hàng đến các trung tâm xét nghiệm ở Hà Nội, TP HCM hay Cần Thơ. Tuy nhiên, áp lực dồn về một điểm khiến nhiều tài xế phải chờ gần một ngày mới hoàn tất thủ tục lấy mẫu và nhận kết quả kiểm dịch.
Ông Nguyễn Xuân Tiến, Phó giám đốc Công ty cổ phần Bến xe và Dịch vụ vận tải Đồng Nai, cho hay bến xe chỉ có khả năng tiếp nhận khoảng 80-100 container, trong khi có thời điểm lượng xe đổ về lên tới gần 300 chiếc. Việc quá tải khiến nhiều container phải đậu kéo dài trên các tuyến đường nội bộ khu dân cư, gây áp lực lớn lên hạ tầng giao thông địa phương.
Dù đến ngày 7/5 lượng xe đã giảm bớt, tình trạng xếp hàng chờ lấy mẫu vẫn còn xuất hiện ở nhiều tuyến đường quanh khu vực Dầu Giây. Trước diễn biến này, chính quyền địa phương đã yêu cầu các đơn vị liên quan khẩn trương xử lý tình trạng xe container dừng đỗ kéo dài, tránh nguy cơ mất an toàn giao thông và hư hỏng mặt đường.
Không chỉ đối mặt áp lực quá tải, hoạt động kiểm nghiệm sầu riêng còn chịu tác động từ tâm lý e ngại của nhiều phòng xét nghiệm. Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đồng Tháp, cho biết hiện nay nhiều đơn vị trong nước dù đủ năng lực kỹ thuật nhưng chưa được Tổng cục Hải quan Trung Quốc công nhận kết quả kiểm nghiệm. Điều này khiến kết quả phân tích chỉ có giá trị trong nước, chưa đủ điều kiện phục vụ xuất khẩu.
Trong khi đó, cơ chế “luồng đỏ” mà Trung Quốc áp dụng với sầu riêng Việt Nam buộc 100% lô hàng phải kiểm tra chất lượng. Nếu một phòng xét nghiệm xác nhận lô hàng đạt yêu cầu nhưng phía nhập khẩu phát hiện tồn dư Cadimi vượt ngưỡng, đơn vị đó có thể bị đình chỉ hoạt động hoàn toàn. Chính áp lực này khiến nhiều phòng kiểm nghiệm dè dặt trong việc tiếp nhận mẫu, càng làm tình trạng ùn ứ thêm nghiêm trọng.
Đúng vào thời điểm nhu cầu kiểm định tăng cao, nhiều vùng trồng sầu riêng ở miền Tây bước vào vụ thu hoạch rộ, trong khi Đồng Nai cũng chuẩn bị vào chính vụ. Nguồn cung lớn đổ dồn ra thị trường khiến áp lực lên hệ thống kiểm nghiệm càng gia tăng.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến cuối năm 2025, Việt Nam có 24 phòng kiểm nghiệm được phía Trung Quốc công nhận. Tổng công suất đạt khoảng 3.200 mẫu mỗi ngày, trong đó 12 phòng đủ điều kiện xét nghiệm Cadimi và 9 phòng kiểm tra chất Vàng ô (Auramine O). Tuy nhiên, phần lớn các cơ sở này tập trung ở Hà Nội, TP HCM và Cần Thơ, trong khi khu vực gần các vùng nguyên liệu lớn lại khá thiếu hụt.
Việc kiểm nghiệm gặp khó kéo dài cùng lo ngại liên quan đến tồn dư Cadimi đã khiến thị trường sầu riêng chững lại rõ rệt. Giá thu mua tại vườn giảm mạnh chỉ trong thời gian ngắn. Giống Ri6 ở miền Tây hiện chỉ còn khoảng 25.000-35.000 đồng mỗi kg, thấp gần một nửa so với tháng trước. Các dòng cao cấp như Musang King hay Monthong cũng đồng loạt giảm giá.
Trước nguy cơ ảnh hưởng đến xuất khẩu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu các địa phương tăng cường quản lý vùng trồng, siết truy xuất nguồn gốc và đẩy nhanh tiến độ kiểm nghiệm. Các cơ sở xét nghiệm được yêu cầu bổ sung nhân lực, đầu tư thêm trang thiết bị nhằm nâng công suất xử lý mẫu, hạn chế tình trạng hàng hóa bị ùn tắc kéo dài.
Song song với đó, ngành nông nghiệp đang thúc đẩy xã hội hóa hệ thống phòng kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu sầu riêng, đồng thời chờ phía Trung Quốc đánh giá và mở rộng danh sách công nhận đối với các đơn vị đủ điều kiện.
Theo giới chuyên gia, giải pháp lâu dài không chỉ nằm ở việc tăng số lượng phòng xét nghiệm mà còn phải kiểm soát chặt chất lượng ngay từ vùng nguyên liệu. Khi truy xuất nguồn gốc được thực hiện đồng bộ, quy trình sản xuất được giám sát chặt chẽ và dư lượng được kiểm soát ngay từ đầu vào, sầu riêng Việt Nam mới có cơ hội chuyển từ “luồng đỏ” sang “luồng vàng” hoặc “luồng xanh”. Đây được xem là yếu tố then chốt để giảm áp lực kiểm tra 100% lô hàng, rút ngắn thời gian thông quan và nâng cao sức cạnh tranh cho nông sản Việt Nam tại thị trường xuất khẩu lớn nhất hiện nay.
