Làng nghề trăm tuổi
Vào những tháng cuối năm, từ đầu làng đã vang lên tiếng đục, tiếng gõ và cả tiếng thử trống của những người làm trống nơi đây. Theo các cụ cao niên trong làng, nghề làm trống ở Bắc Thai xuất hiện hơn 100 năm nay. Từ khi sinh ra đã nghe thấy tiếng cưa, tiếng đục, tiếng đẽo của cha ông làm trống. Nét độc đáo tại làng nghề truyền thống này là tất cả các hộ làm trống trong làng đều mang họ Bùi.
Ông Bùi Văn Trăn, hơn 80 tuổi, là người có thâm niên làm trống lâu nhất tại thôn Bắc Thai. Ngày nay, tuổi đã cao nên ông Trăn chỉ làm những việc nhẹ nhàng hơn như sơn trống.
Vừa sơn chiếc trống, ông Trăn vừa chia sẻ: Tôi bắt đầu làm trống này cũng phải hơn 60 năm rồi. Lúc đó thấy cha ông làm nên mình cũng học và làm theo và duy trì đến nay. Bản thân tôi cũng không biết nghề làm trống này chính xác là có từ năm nào.
Ông Bùi Văn Nghiệm, thôn Bắc Thai, xã Đồng Tiến cũng đã có thâm niên làm nghề gần 50 năm nay.
Ông Nghiệm chia sẻ: Nghề làm trống này tôi nối nghiệp từ cha ông, cũng không biết chính xác là nghề này bắt đầu có từ năm nào nhưng theo như cha ông kể lại thì đã có hơn 100 năm rồi. Làm nghề này không vất vả nhưng công việc luôn tay luôn chân.
Theo các nghệ nhân trong làng, làm trống là công việc không khó nhưng để làm được một chiếc trống “có hồn” thì không hề dễ. Nó đòi hỏi người thợ cần chú tâm, luôn rèn luyện để tạo thành quán tính cho mình. Phải có tai thẩm âm để xác định độ vang của trống bởi mỗi loại trống có tiếng vang khác nhau. Muốn làm nên một chiếc trống bền, không mối mọt, âm vang xa thì nhất thiết phải có nguyên vật liệu đạt chất lượng tốt. Theo đó, người dân phải vào rừng sâu để tìm cây song (một dạng như cây mây nhưng có thân lớn hơn) làm nịt trống, chang trống được làm từ gỗ mít và dùng da bò để bưng hai đầu trống.
Việc làm trống trải qua 3 bước quan trọng nhất: làm da, tang và bưng trống. Trong đó, khâu bịt miệng trống được trao truyền lại vẫn là công đoạn quan trọng quyết định nhất đến chất lượng. Người thợ phải khéo tay, tỉ mẩn để kéo căng đều miếng da bò vừa dai vừa dày, bịt kín 2 đầu miệng trống, rồi đóng cố định vào thân trống bằng đinh chốt làm từ tre già. Đây là bước điều chỉnh âm thanh cao thấp nên chỉ có những người “rành” nghề mới có thể xử lý được bài bản, đạt chuẩn.
Tang trống được chọn lọc từ những thân gỗ mít có độ tuổi từ 50 năm trở lên. Mỗi nan gỗ được xẻ dày 2cm, kích thước mỗi nan tùy theo loại trống. Nguyên liệu này họ tìm mua ở các xã miền núi của tỉnh Hà Tĩnh.
Ông Bùi Văn Tráng (65 tuổi, trú tại thôn Bắc Thai) với thâm niên hơn 30 năm làm trống cổ truyền chia sẻ: Ngày xưa làm trống chúng tôi phải lên tận các xã miền núi như Sơn Tây, Sơn Kim, Sơn Hồng, Hương Xuân, Phúc Trạch… để tìm mua gỗ mít về làm. Còn da bò thì đến các điểm giết mổ để mua. Ngày xưa mua da bò khó hơn vì toàn da bò cỏ nên nhỏ, ngày nay bò Lào về nhiều nên việc mua da bò cũng thuận lợi hơn, da bò Lào to và dày hơn nên việc làm trống cũng chất lượng hơn và làm được nhiều trống to hơn. Da làm trống phải là da bò còn tươi, không được ướp muối hay bất kỳ loại hóa chất nào, như thế trống mới bền, tiếng trống mới đảm bảo âm vực chuẩn.
Theo những người làm nghề, nghề này tuy không vất vả nhưng cũng phải luôn tay luôn chân và thu nhập không cao nhưng cũng đảm bảo cuộc sống.
Khó khăn vẫn muốn giữ nghề
Tuy nhiên, hiện nay, vì thu nhập không cao bằng nhiều nghề khác nên chỉ còn những người cao tuổi làm trống còn những người trẻ không nối nghiệp nghề làm trống của cha ông mà đi tìm việc làm khác.
Ngày nay, để duy trì và phát triển nghề làm trống, tại địa phương đã thành lập Tổ hợp tác làm trống Bắc Thai, ông Bùi Văn Nghiệm được bầu làm Tổ trưởng THT làm trống Bắc Thai.
Tổ hợp tác có 15 hộ với 22 lao động, mỗi năm làng nghề này cung ứng ra thị trường hơn 2.000 sản phẩm các loại.
Nghề này được làm quanh năm nhưng đông khách và đắt hàng nhất thường vào rằm tháng 7 và dịp trước, sau tết Nguyên đán.
Ông Nghiệm chia sẻ: Cao điểm nhất của làng nghề chúng tôi là từ tháng 5 đến tháng 7 và tháng 10 đến tháng 11 Âm lịch. Thời điểm này, người dân các nơi có nhu cầu đổi trống mới cho nhà thờ họ, phục vụ các lễ hội ngày tết.... Những dịp này, nhiều người đặt trống nên công việc của tôi cũng như các hộ làm trống cũng bận rộn hơn để kịp trả đơn cho khách đúng hẹn.
Theo chia sẻ của những người làm trống. Nếu có đủ vật liệu thì mỗi chiếc trống sẽ được hoàn thiện trong khoảng 3 - 4 ngày. Giá trống bán từ 500 ngàn đồng đến 18 triệu đồng tùy vào kích cỡ các loại trống.
Nghề làm trống không phân biệt già trẻ, trai gái. Phụ nữ, trẻ em thì làm các công đoạn nhẹ nhàng như: phơi da bò, đánh giấy nhám, còn đàn ông thì phụ trách các công đoạn quan trọng, khó hơn như: xẻ gỗ, ghép chang, chằng trống…
Những nghệ nhân làng trống Bắc Thai luôn trăn trở làm sao giữ được “lửa” nghề, trao truyền lại cho thế hệ trẻ, để câu hát “Da bò, chang mít, nịt nong, đóng 4 thành bưng bít chi công…” và tiếng trống âm vang, tròn đều của làng Bắc Thai còn mãi với thời gian.
Ông Tráng trầm tư: Trống ở đây chất lượng tốt nhưng khách hàng ở xa mua, thậm chí có người muốn mua để đưa ra nước ngoài nhưng rất khó. Bởi vì trống khá cồng kềnh nên để gửi xe đi xa thì tiền vận chuyển bằng hoặc cao hơn cả tiền trống. Chúng tôi mong muốn có một địa điểm để trưng bày và giới thiệu các loại trống mà chúng tôi đóng được để khách hàng khi có nhu cầu thì đến xem và chọn trống.
Trống của làng Bắc Thai không hề kém cạnh các loại trống sản xuất tại làng nghề khác, thậm chí tiếng vang, độ bền còn được đánh giá rất cao nên nhiều người từ miền Bắc, miền Nam cũng liên hệ đặt hàng.
Dù cuộc sống ngày càng phát triển và hiện đại nhưng những chiếc trống và âm vang của nó vẫn hiện hữu và không thể thay thế trong cuộc sống của mỗi người dân đất Việt chúng ta. Hi vọng những chiếc trống của làng nghề làm trống Bắc Thai ngày càng được đông đảo khách hàng trong và ngoài địa phương tìm mua để sử dụng. Để tiếng trống Bắc Thai mãi âm vang.
