Từ khủng hoảng đến phục hồi: Hành trình tái cấu trúc ngành hàng hải Việt Nam

Trong định hướng phát triển doanh nghiệp nhà nước giai đoạn mới, Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị nhấn mạnh yêu cầu nâng cao vai trò của Công ty TNHH Mua bán nợ Việt Nam (DATC) trong xử lý nợ xấu gắn với tái cơ cấu theo cơ chế thị trường. Điều đáng chú ý là những yêu cầu này không còn mang tính lý thuyết, mà đã được chứng minh qua thực tiễn kéo dài hơn một thập kỷ trong ngành hàng hải Việt Nam - nơi nhiều doanh nghiệp từng đứng sát bờ vực phá sản đã dần phục hồi và tăng trưởng trở lại.

Nhìn lại giai đoạn 2008-2015, ngành vận tải biển toàn cầu rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng. Chỉ số Baltic Dry Index, thước đo quan trọng phản ánh sức khỏe thị trường vận tải biển, sụt giảm hơn 90%, từ mức đỉnh 11.793 điểm xuống chỉ còn 647 điểm vào đầu năm 2012. Khi giá cước vận chuyển lao dốc mạnh trong khi chi phí nhiên liệu và lãi vay vẫn duy trì ở mức cao, hàng loạt doanh nghiệp vận tải biển quốc tế rơi vào tình trạng mất cân đối tài chính kéo dài.

Tại Việt Nam, các doanh nghiệp hàng hải cũng nhanh chóng bị cuốn vào vòng xoáy khó khăn đó. Những khoản đầu tư lớn cho đội tàu trong giai đoạn thị trường tăng trưởng nóng trở thành gánh nặng khi chu kỳ đảo chiều. Lỗ lũy kế gia tăng, nghĩa vụ nợ vượt xa khả năng thanh toán, khiến nhiều đơn vị đứng trước nguy cơ đổ vỡ dây chuyền. Không chỉ là vấn đề của riêng doanh nghiệp, kịch bản phá sản hàng loạt còn kéo theo nguy cơ gián đoạn chuỗi logistics quốc gia, hàng vạn lao động mất việc và năng lực kinh tế biển bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Trong bối cảnh áp lực hệ thống ngày càng lớn, tháng 11/2014, Thủ tướng Chính phủ đã giao DATC tham gia xử lý nợ gắn với tái cơ cấu Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (Vinalines, nay là VIMC) cùng các đơn vị thành viên theo Thông báo 436/TB-VPCP. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng, mở ra cơ chế xử lý nợ xấu gắn với phục hồi doanh nghiệp thay vì chỉ xử lý tài chính đơn thuần.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của DATC là sự kết hợp giữa nhiệm vụ chính trị và nguyên tắc thị trường. Thay vì xử lý theo hướng hành chính, DATC triển khai cơ chế mua bán, đàm phán trực tiếp với các tổ chức tín dụng để cơ cấu lại các khoản nợ. Cách làm linh hoạt này đã giúp xử lý hơn 11.000 tỷ đồng nợ tồn đọng, đồng thời tạo “khoảng thở” tài chính để doanh nghiệp ổn định và từng bước khôi phục hoạt động sản xuất kinh doanh.

Không dừng lại ở xử lý nợ, DATC còn tham gia tái thiết cấu trúc tài chính doanh nghiệp thông qua cơ chế mua và xử lý nợ theo giá thị trường. Qua đó, vốn nhà nước tại Vinalines được tăng thêm hơn 2.567 tỷ đồng, góp phần cải thiện đáng kể bảng cân đối kế toán và củng cố nền tảng tài chính dài hạn cho doanh nghiệp.

Kết quả sau hơn 10 năm tái cơ cấu cho thấy sự chuyển biến rõ rệt. Từ một tổng công ty đứng trước nguy cơ phá sản, Vinalines, hiện là VIMC đã xóa bỏ hoàn toàn lỗ lũy kế, ghi nhận lợi nhuận tích lũy gần 12.000 tỷ đồng và đạt mức vốn hóa vượt 100.000 tỷ đồng. Doanh nghiệp hiện quản lý hơn 16 cảng biển trọng điểm, chiếm gần 30% thị phần hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển cả nước. Đến tháng 10/2024, VIMC lần đầu tiên chia cổ tức bằng tiền sau nhiều năm cổ phần hóa, đánh dấu bước chuyển quan trọng về chất trong quá trình lành mạnh hóa tài chính.

Song song với quá trình tái cơ cấu VIMC, nhiều doanh nghiệp thành viên trong ngành hàng hải cũng được hỗ trợ phục hồi. Tại VOSCO, doanh nghiệp vận tải biển lâu đời, tình trạng lỗ lũy kế từng vượt 800 tỷ đồng vào năm 2016, trong khi áp lực nợ vay đầu tư đội tàu khiến hoạt động rơi vào bế tắc. Giai đoạn 2017-2022, DATC đã thực hiện mua và xử lý 1.635 tỷ đồng nợ, đồng thời giảm trừ thêm hàng trăm tỷ đồng nghĩa vụ tài chính, giúp doanh nghiệp từng bước tái cấu trúc.

Nhờ đó, VOSCO phục hồi hoạt động, tất toán các khoản vay tồn đọng và cải thiện đáng kể uy tín tài chính. Cổ phiếu doanh nghiệp từng chỉ quanh mức 1.100 đồng vào năm 2017 đã có thời điểm tăng lên 22.900 đồng. Đến năm 2024, doanh nghiệp tiếp tục công bố kế hoạch đầu tư lớn để mở rộng đội tàu, một bước đi cho thấy sự trở lại mạnh mẽ.

Trường hợp Vitranschart cũng cho thấy hiệu quả của tái cơ cấu. Khi doanh nghiệp ghi nhận vốn chủ sở hữu âm hơn 1.156 tỷ đồng, DATC đã triển khai đồng bộ các giải pháp như giãn nợ, chuyển nợ thành vốn góp và giảm trừ nghĩa vụ tài chính hơn 1.700 tỷ đồng. Đến năm 2025, doanh nghiệp đã thu hẹp đáng kể tình trạng âm vốn và chuyển sang có lãi trở lại.

Những tín hiệu phục hồi cũng lan tỏa sang nhiều đơn vị khác như Vinaship, Hàng hải Đông Đô hay BISCO, khi các doanh nghiệp này duy trì hoạt động ổn định, không phát sinh nợ xấu mới và từng bước cải thiện hiệu quả kinh doanh. Bước sang quý I/2026, đà tăng trưởng tiếp tục được củng cố khi VIMC ghi nhận doanh thu tăng mạnh, VOSCO mở rộng đội tàu, còn nhiều doanh nghiệp khác cải thiện lợi nhuận rõ rệt.

Từ thực tiễn đó, Nghị quyết 79-NQ/TW không chỉ mang tính định hướng chính sách mà còn như một sự tổng kết kinh nghiệm thực tế. Tư duy xử lý nợ xấu được mở rộng từ “thu hồi bằng mọi giá” sang “tạo điều kiện phục hồi doanh nghiệp”, qua đó đặt mục tiêu phát triển bền vững lên hàng đầu.

Nhìn lại toàn bộ quá trình, có thể thấy vai trò của DATC không chỉ dừng ở xử lý các khoản nợ xấu, mà còn trở thành nhân tố quan trọng trong việc tái sinh doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực hàng hải. Đây cũng chính là minh chứng rõ ràng cho việc nếu được triển khai đúng hướng, xử lý nợ xấu có thể trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng thay vì chỉ là biện pháp xử lý rủi ro tài chính.