Theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ về phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính giai đoạn 2025-2026, 25 cơ sở sản xuất sắt thép sẽ tham gia giai đoạn thí điểm của thị trường carbon. Tổng hạn ngạch dành cho ba lĩnh vực nhiệt điện, xi măng và sắt thép trong năm 2026 đạt hơn 268 triệu tấn CO₂ tương đương, tăng 10,4% so với năm trước.
Việc phân bổ hạn ngạch đồng nghĩa lượng phát thải của mỗi nhà máy thép lần đầu tiên được giới hạn bằng một "ngân sách carbon" cụ thể, thay vì chỉ là chỉ tiêu môi trường như trước đây. Ngay trong phiên giao dịch đầu tiên của thị trường carbon, khoảng 1.200 hạn ngạch đã được trao đổi với mức giá từ 130.000-136.000 đồng mỗi hạn ngạch.
Theo ông Nguyễn Tiến Hải, Giám đốc Kỹ thuật VNEEC, thông tin được chia sẻ tại hội thảo về kiểm kê khí nhà kính do Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức ngày 30/6, việc định giá phát thải đang tạo ra những yêu cầu hoàn toàn mới đối với doanh nghiệp sản xuất.
Nếu trước đây công tác kiểm kê chủ yếu được thực hiện sau khi kết thúc quá trình sản xuất thì nay việc ghi nhận phát thải phải diễn ra đồng thời với hoạt động của nhà máy. Theo hướng dẫn của Hệ thống báo cáo kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở, doanh nghiệp phải khai báo dữ liệu ở từng công đoạn từ luyện cốc, thiêu kết, vê viên, luyện gang đến luyện thép để hệ thống tự động tính toán lượng phát thải trước khi tổng hợp cho toàn bộ nhà máy.
Điều này khiến báo cáo kiểm kê không còn là công việc được thực hiện sát thời hạn nộp hồ sơ mà trở thành quá trình thu thập dữ liệu liên tục trong suốt chu kỳ sản xuất.
Theo ông Nguyễn Tiến Hải, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công thức tính phát thải mà ở chất lượng dữ liệu đầu vào. Nhiều doanh nghiệp vẫn lưu trữ dữ liệu rời rạc giữa các bộ phận như sản xuất, kế toán và kho vận, khiến quá trình tổng hợp mất nhiều thời gian và tiềm ẩn nguy cơ sai lệch.
Khi mỗi công đoạn sản xuất đều phải cung cấp dữ liệu phục vụ tính toán phát thải, kiểm kê khí nhà kính không còn là nhiệm vụ riêng của bộ phận môi trường mà trở thành một phần trong hoạt động quản trị sản xuất. Áp lực này sẽ gia tăng khi Nghị định 119/2025/NĐ-CP yêu cầu báo cáo kiểm kê của các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phải được tổ chức độc lập thẩm định trước khi gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Điều đó đồng nghĩa toàn bộ số liệu phát thải đều phải bảo đảm khả năng truy xuất và kiểm chứng.
Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu điều chỉnh chiến lược vận hành để thích ứng với yêu cầu mới. Cuối tháng 6, VinMetal ký hợp đồng với Primetals Technologies nhằm cung cấp công nghệ luyện thép, đúc liên tục và cán thép cho tổ hợp gang thép tại Hà Tĩnh. Ngay từ giai đoạn lựa chọn công nghệ, dự án đã đưa các tiêu chí về phát thải, thu hồi khí lò, tái sử dụng nước và tiêu chuẩn môi trường vào danh mục yêu cầu kỹ thuật.
Được biết, VinMetal đặt mục tiêu trở thành đơn vị dẫn đầu trong sản xuất thép xanh trên thị trường nội địa, ứng dụng công nghệ giảm phát thải carbon và tái sử dụng năng lượng từ các nguồn tái tạo, góp phần thúc đẩy công nghiệp luyện kim nói riêng, cũng như công nghiệp nặng tại Việt Nam phát triển.
VinMetal tập trung sản xuất các dòng thép dân dụng trong xây dựng; thép cán nóng, thép cường độ cao và thép hợp kim đặc chủng phục vụ sản xuất xe điện và hạ tầng giao thông tốc độ cao. Trong đó, các sản phẩm chủ lực gồm thép tấm và thép dập thân xe chất lượng cao, thép ray và thép kết cấu cầu – cảng – đường sắt đạt tiêu chuẩn quốc tế, hướng tới thay thế nguồn nhập khẩu và từng bước xuất khẩu ra khu vực.
Trong khi đó, ông Nguyễn Phú Dương, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Thép Việt Nam (VNSTEEL), cho biết doanh nghiệp xác định kiểm kê khí nhà kính "không phải là áp lực mà là động lực". Theo ông, VNSTEEL đang chuẩn hóa hoạt động kiểm kê ở từng công đoạn, đánh giá các nguồn phát thải, áp dụng công nghệ giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời tối ưu hạn ngạch được phân bổ và chuẩn bị tham gia thị trường carbon.
Theo cơ chế hiện hành, doanh nghiệp phát thải thấp hơn hạn ngạch được cấp có thể bán phần hạn ngạch dư trên thị trường carbon. Ngược lại, doanh nghiệp phát thải vượt mức phải mua thêm hạn ngạch để hoàn thành nghĩa vụ.
Ông Nguyễn Tiến Hải nhận định phát thải khí nhà kính không còn chỉ là yêu cầu tuân thủ mà đang mở ra cơ hội kinh doanh mới cho những doanh nghiệp đi trước trong quản trị carbon. Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, điều cần thay đổi không phải chỉ là cách lập báo cáo mà là toàn bộ phương thức vận hành nhà máy.
Trong bối cảnh ngành thép vốn cạnh tranh về công suất, giá thành và chất lượng sản phẩm, việc carbon được định giá đã bổ sung thêm một tiêu chí mới là năng lực quản trị phát thải. Khi mỗi tấn CO₂ đều gắn với chi phí và giá trị giao dịch, quản trị carbon đang dần trở thành một năng lực sản xuất của doanh nghiệp, thay vì chỉ là yêu cầu về môi trường.
