Từ nền tảng sản xuất đến kỷ lục xuất khẩu
Tại Diễn đàn Hợp tác xã (HTX) Quốc gia 2026 ngày 10/4, bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam, khu vực kinh tế tập thể đang có những bước chuyển mình tích cực. Thống kê cho thấy khoảng 78% hợp tác xã (HTX) hoạt động hiệu quả; gần 4.700 HTX đã tham gia liên kết chuỗi giá trị và khoảng 2.600 HTX ứng dụng công nghệ cao. Tuy nhiên, số HTX tham gia các chuỗi liên kết chính thức vẫn chưa đến 20%, phản ánh những hạn chế về đầu ra, tiêu chuẩn hóa đầu vào và tổ chức sản xuất.
Dù còn không ít khó khăn, thực tế cho thấy các HTX đang dần chuyển từ mô hình hỗ trợ sang trở thành chủ thể kinh tế năng động, có khả năng kết nối thị trường. Trong bối cảnh hiện nay, không một khu vực kinh tế nào có thể phát triển độc lập: doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu ổn định, nông dân và HTX cần đầu ra bền vững, còn công nghệ và tài chính cần môi trường ứng dụng hiệu quả.
Chính vì vậy, sự liên kết giữa HTX và khu vực kinh tế tư nhân trở thành tất yếu khách quan. HTX đóng vai trò tổ chức sản xuất, tạo vùng nguyên liệu quy mô lớn và ổn định từ các hộ nông dân nhỏ lẻ; trong khi doanh nghiệp cung cấp công nghệ, năng lực quản trị, vốn và khả năng tiếp cận thị trường. Khi hai khu vực này gắn kết hiệu quả, sẽ hình thành các chuỗi giá trị hoàn chỉnh, tạo ra mô hình hợp tác mới và mở rộng cơ hội phát triển cho hàng triệu nông dân.
Thực tiễn đã chứng minh hiệu quả của mô hình này, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp. Nhiều HTX đã liên kết với doanh nghiệp chế biến, qua đó nâng cao giá trị nông sản và mở rộng thị trường xuất khẩu. Những kỷ lục xuất khẩu nông sản đạt được trong thời gian qua là kết tinh của mồ hôi người nông dân, nỗ lực quản trị của HTX và trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc tổ chức chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ.
Tín dụng “mở cửa”, thúc đẩy liên kết chuỗi
Đồng hành với quá trình phát triển của khu vực kinh tế tập thể, chính sách tín dụng cũng đang được điều chỉnh theo hướng linh hoạt và ưu tiên hơn. Theo ông Nguyễn Ngọc Cảnh, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, lãi suất cho vay ngắn hạn bằng VND đối với các lĩnh vực ưu tiên, trong đó có HTX, hiện được áp dụng tối đa 4%/năm – thấp hơn đáng kể so với mặt bằng chung.
Đáng chú ý, các cơ chế tín dụng đặc thù cho lĩnh vực nông nghiệp đã được mở rộng, đặc biệt là việc nâng hạn mức cho vay không có tài sản bảo đảm. Cá nhân và hộ gia đình có thể vay tối đa 500 triệu đồng; đối với HTX và liên hiệp HTX, hạn mức này tăng lên đến 5 tỷ đồng. Với các HTX tham gia liên kết với doanh nghiệp hoặc ứng dụng công nghệ cao, mức vay không tài sản bảo đảm có thể đạt 70–80% giá trị dự án.
Song song với đó, các cơ chế xử lý rủi ro như cơ cấu lại thời hạn trả nợ, giữ nguyên nhóm nợ hoặc khoanh nợ trong trường hợp thiên tai, dịch bệnh cũng được triển khai, giúp HTX giảm áp lực tài chính và duy trì sản xuất.
Ở quy mô lớn hơn, nhiều chương trình tín dụng ưu đãi đang phát huy hiệu quả, tiêu biểu là chương trình phục vụ Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, với lãi suất thấp hơn tối thiểu 1%/năm so với thông thường. Đến nay, 8 ngân hàng thương mại đã tham gia, với tổng doanh số giải ngân khoảng 3.200 tỷ đồng.
Không chỉ cung ứng vốn, các tổ chức tín dụng còn đồng hành cùng HTX trong việc xây dựng phương án sản xuất, kết nối tiêu thụ sản phẩm và khuyến khích doanh nghiệp tham gia góp vốn, bảo lãnh tín dụng. Điều này góp phần giảm áp lực về tài sản bảo đảm và thúc đẩy liên kết chuỗi ngày càng chặt chẽ.
Thu hẹp khoảng cách, hướng tới hệ sinh thái nông nghiệp hiện đại
Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, dù doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt thị trường, song hiện nay vẫn phát triển tương đối độc lập, chưa gắn kết chặt chẽ với khu vực sản xuất trực tiếp.
Thực tế cho thấy, mối liên kết giữa HTX và doanh nghiệp phần lớn còn mang tính ngắn hạn, thiếu ổn định và dễ bị phá vỡ khi thị trường biến động. Các yếu tố như cơ chế hợp đồng, phân chia lợi ích và rủi ro chưa rõ ràng, trong khi niềm tin giữa các bên chưa thực sự vững chắc.
Trong bối cảnh các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe về truy xuất nguồn gốc, chất lượng và phát triển bền vững, việc xây dựng các thiết chế trung gian đủ năng lực để tổ chức lại sản xuất và kết nối các chủ thể trở nên cấp thiết. HTX được xác định là nền tảng quan trọng trong quá trình này.
Để khắc phục những hạn chế hiện tại, cần tái cấu trúc mối quan hệ giữa HTX và doanh nghiệp theo hướng hình thành một hệ sinh thái kinh tế tư nhân trong nông nghiệp. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt thị trường và chuỗi giá trị; HTX là nền tảng tổ chức sản xuất, đại diện cho nông dân; còn Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế và điều phối.
Việc phát triển hệ sinh thái này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả liên kết sản xuất – tiêu thụ, mà còn là giải pháp chiến lược để tái cấu trúc kinh tế nông thôn, gia tăng giá trị nông sản và nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Để hiện thực hóa mục tiêu, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện thể chế liên kết chuỗi giá trị; đẩy mạnh hệ thống truy xuất nguồn gốc; đồng thời triển khai các chương trình đào tạo “nông dân số”, “HTX số” nhằm xây dựng lực lượng lao động nông nghiệp hiện đại, thích ứng với kinh tế số.
Có thể thấy, liên kết giữa HTX và doanh nghiệp không chỉ là mối quan hệ hợp tác đơn thuần mà là quan hệ cộng sinh, giúp phát huy tối đa tiềm năng của mỗi bên. Khi được hỗ trợ bởi thể chế phù hợp, nguồn vốn ưu đãi và niềm tin thị trường, mô hình này sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy nông nghiệp Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và bao trùm trong giai đoạn tới./.
